Laten we praten over … mentale gezondheid en psychosociale zorg tijdens en na kanker bij kinderen, adolescenten en jongvolwassenen

“Mentale gezondheid is meer dan de afwezigheid van psychische stoornissen”

WHO, 2022

10 kernpunten om tijdens en na kanker voor je mentale gezondheid te zorgen

Kanker bij jonge mensen kan een blijvende impact hebben. Hoewel de focus vaak ligt op de lichamelijke gezondheid, is het belangrijk om ook tijdens en na kanker prioriteit te geven aan de mentale gezondheid.

1. Erken je emoties. Het is normaal om een reeks emoties te voelen, waaronder angst, verdriet en vrees. Erken deze emoties en zoek ondersteuning wanneer dat nodig is.
2. Zoek een ondersteunend netwerk. Een ondersteunend netwerk kan emotionele en praktische steun bieden. Dit kan bestaan uit familie, vrienden en steungroepen.
3. Geef prioriteit aan zelfzorg. Zorg dragen voor je lichamelijke gezondheid door beweging, gezonde voeding en slaap kan de uitkomsten voor de mentale gezondheid verbeteren.
4. Zoek professionele hulp. Professionals in de mentale gezondheidszorg, zoals psychologen en counselors, kunnen gespecialiseerde ondersteuning bieden aan jonge mensen en hun families.
5. Informeer jezelf. Meer leren over mentale gezondheid tijdens en na kanker kan stigma verminderen en de toegang tot hulpbronnen vergroten.
6. Blijf verbonden. Sociale activiteiten en hobby’s kunnen de sociale steun vergroten en gevoelens van isolatie verminderen.
7. Ontspanningsoefeningen. Mindfulnessoefeningen, zoals meditatie en ademhalingsoefeningen, kunnen stress verminderen en het emotioneel welzijn verbeteren.
8. Betrek zorgprofessionals. Neem contact op met een zorgprofessional over je mentale gezondheid en eventuele zorgen die je hebt.
9. Kom op voor jezelf. Wees niet bang om je uit te spreken en op te komen voor wat je nodig hebt op het gebied van mentale gezondheid. Het is oké als je daarbij iemand nodig hebt die je ondersteunt.
10. Neem het dag voor dag. Leven met en na kanker is een reis, en het is belangrijk om het dag voor dag te nemen. Onthoud dat je niet altijd positief hoeft te denken. Wanhoop en hoop kunnen elkaar afwisselen en dat is oké! Zie pocket card “De evenwichtsoefening tussen angst en hoop”.

Met jonge mensen praten over ernstige onderwerpen

Aanbevelingen voor iedereen die betrokken is bij een gesprek

Communicatie over moeilijke onderwerpen is niet iets wat vermeden kan worden, maar de benadering en houding kunnen wel een verschil maken.

1. Wees op ooghoogte. Fysiek en symbolisch.
2. Toon waardering. Laat zien dat je bereid bent de wereld van de jonge persoon binnen te stappen, probeer hun realiteit te accepteren zoals zij die zien en hoor hun angsten en hun verliezen zoals zij die voelen. Waardeer hun standpunten – veroordeel of onderschat hen niet.
3. Betrek hen. Geef jonge mensen een stem: praat MET hen, niet OVER hen! Moedig leeftijdsadequate, actieve participatie aan.
4. Luister. Luister aandachtig: WAT wordt er gezegd en HOE? Vooral op atypische momenten en op onverwachte plaatsen.
5. Pas taal aan. Gebruik zachte en zorgvuldige taal, afgestemd op de ONTWIKKELINGSFASE van de jonge persoon. Houd rekening met zowel verbale als non-verbale communicatie (bijv. gezichtsuitdrukking, gebaren, lichaamshouding).
6. Respecteer emoties. Neem emoties serieus. Benoem emoties, respecteer ze, bagatelliseer ze niet.
7. Wees oprecht. Jonge mensen verwachten eerlijke antwoorden op eerlijke vragen om vertrouwen op te bouwen.
8. Toon openheid. Geef aan dat alle vragen goed zijn en welkom. Sta open om moeilijke onderwerpen te bespreken in plaats van ze taboe te maken. Let op kleine signalen.
9. Laat je leiden door vragen. Laat je leiden door vragen van de jonge mensen. Zij zoeken van nature naar de hoeveelheid informatie die voor hen goed voelt om zich veilig te voelen. Vraag niet te veel en ook niet te weinig. Bijvoorbeeld: Wat weet je al? Wat en hoeveel wil je weten? Waar maak je je precies zorgen over?
10. Geef ruimte en tijd. Bied een beschermde, leeftijdsadequate omgeving. Houd rekening met de aandachtsspanne en geef tijd om informatie te verwerken. Plan meerdere opeenvolgende gesprekken.
11. Gebruik hulpmiddelen. Bied boeken, tekeningen, applicaties, visuele modellen, enz. aan om begrip en verwerking te stimuleren en zo geïnformeerde en gezamenlijke besluitvorming te ondersteunen.
12. Plan en handel. Bespreek samen concrete vervolgstappen en maak een plan om zelfeffectiviteit en gezonde coping te waarborgen. Geef vertrouwen en zekerheid.
13. Betrek familie en sociaal netwerk. Open communicatie is een bewezen beschermende factor voor iedereen die betrokken is. Een vertrouwd persoon kan een waardevolle bron van steun zijn tijdens moeilijke gesprekken.

Het is oké om je overweldigd te voelen en hulp te zoeken bij het communiceren.

Wat je wel en niet moet doen in communicatie

Aanbevelingen voor iedereen die betrokken is bij een gesprek

Voordat je een gesprek aangaat met mensen die leven met en na kanker, stel jezelf de volgende vragen …

• Hoe voel ik me vandaag? Ben ik in staat om steun te bieden?
• Wat is mijn rol in het leven van deze persoon?
• Wat betekent dat voor het gesprek?
• Wat verwacht deze persoon van mij?
• Als ik het was, wat zou ik dan van dit gesprek willen?
• Wat weet ik (of denk ik te weten) over deze diagnose?
• Wat voor soort vraag kan ik stellen? Moet ik deze vraag stellen?

Belangrijkste inzichten

• Het is oké om niet te weten wat je moet zeggen (en dat openlijk te uiten)
• Het is oké om een moeilijke vraag te stellen, maar geef de persoon de ruimte om die onbeantwoord te laten
• Accepteer de ervaring van de persoon, niet wat jij denkt dat die is
• Wees nieuwsgierig
• Wees geduldig
• Probeer je op je gemak te voelen met stilte; non-verbale communicatie kan ook effectief en troostend zijn

Tips om de communicatie te verbeteren

Slechte communicatie kan invloed hebben op besluitvorming, therapietrouw, sociale relaties en mentale gezondheid.

Wat te zeggen – Do's

• Stem communicatie af. Houd rekening met individuele leeftijd, cognitieve ontwikkeling en sociale aspecten en erken hun unieke behoeften en mogelijkheden
• Erken emoties. Wees empathisch, maar vermijd overmatige empathie
• Ondersteun besluitvorming. Geef alle informatie die nodig is om een weloverwogen beslissing te nemen
• Wees eerlijk en transparant. Breng informatie op een constructieve en hoopvolle manier

Wat NIET te zeggen – Don'ts

• Geef de schuld. “Wat heb je gedaan om kanker te krijgen?”
• Vergelijk. “Ik heb iemand met kanker gekend en hij is overleden.”
• Dring op. “Je zou dankbaar moeten zijn! Je leeft tenminste nog!”
• Plak etiketten. “Vechter” “Held” (Er bestaat geen one-size-fits-all)
• Gebruik toxische positiviteit. “Stop met je zorgen maken, over een paar maanden zie je er weer helemaal normaal uit.”
• Depersonaliseer of bagatelliseer. “Je hebt in ieder geval niet de meest agressieve vorm van kanker.”

De sociale dimensie

Kanker bij kinderen, adolescenten en jongvolwassenen kan tot sociale uitdagingen leiden.

Sociaal werk vormt een aanvulling op medische, psychologische en verpleegkundige zorg met als doel advies en ondersteuning te bieden bij sociale uitdagingen.

• Sociaal-economische factoren
  • Onderwijs
  • Werkgelegenheid
  • Materiële leefomstandigheden (bijv. inkomen, beschikbaarheid van voedsel en kleding)
  • Woonsituatie (bijv. staat en kwaliteit van de woning)
  • Juridische status
• Sociaal-culturele factoren
  • Taal
  • Land van herkomst
  • Etniciteit
• Sociale relaties
  • Interpersoonlijke relaties
  • Sociale netwerken
  • Sociale steun
• Sociaal-ecologische factoren
  • Omgevingsfactoren (bijv. stedelijk versus landelijk, klimatologische omstandigheden, luchtkwaliteit)
  • Mobiliteit (bijv. beschikbaarheid van vervoer, toegankelijkheid van werkplekken, scholen, zorgvoorzieningen)

Wat is er nodig?

• Bio-psycho-sociale behandelconcepten
• Sociale screening/beoordeling, begeleiding en interventies voor alle jonge personen en hun naasten tijdens de behandeling en in de nazorg
• Het recht om vergeten te worden = een einde maken aan discriminatie van overlevenden van kanker bij de toegang tot essentiële financiële diensten.
  • Stop oneerlijke behandeling van overlevenden die financiële diensten zoeken vanwege hun medische voorgeschiedenis.
  • Bied wettelijke rechten aan langetermijnoverlevenden om hun kankerhistorie niet te hoeven melden aan financiële instellingen.
  • Garandeer toegang tot verzekeringen en voorkom dat verzekeringspremies of bankleningen stijgen.

Bio-psycho-sociale behandelconcepten zijn een multidimensionale benadering van gezondheid en ziekte. Niet alleen somatische, maar ook psycho-sociale aspecten moeten worden meegenomen in de beschouwing van gezondheid en ziekte. Behandeling op alle drie niveaus:

• bio – bijv. oncologische aandoening en behandeling
• psycho – bijv. angst, chronisch verdriet, emotioneel welzijn
• social – bijv. isolatie, sociaal-economische belasting

Ondersteuning bij onderwijs

Jongeren die leven met en na kanker kunnen in hun onderwijs beperkingen ervaren als gevolg van hun ziekte, behandeling of late effecten.

Normaliteit waar mogelijk — ondersteuning waar nodig. Ons doel: onderwijs dat past bij capaciteiten, persoonlijkheid en toekomstplannen.

Wat is nodig?

• Monitoring en ondersteuning gedurende het volledige onderwijstraject … voor jongeren die leven met en na kanker, hun mantelzorgers, leerkrachten & leeftijdsgenoten
• Eenvoudige toegang tot zinvolle informatie over alle wettelijke en praktische ondersteuningsmogelijkheden
• Toegewijde professionals in de nazorg met de nodige kennis, vaardigheden en tijd om de communicatie tussen de jongere/het gezin, de school en het zorgteam te coördineren

6 stappen om de onderwijsondersteuning te verbeteren

Omgaan met beperkingen — profiteren van sterke punten. Geen voorkeursbehandeling, maar vermindering van nadelen.

1. Krijg een duidelijk overzicht van persoonlijke STERKE PUNTEN en MOEILIJKHEDEN, bijvoorbeeld via neuropsychologisch onderzoek
2. Overweeg COMPENSATIE VAN NADELEN: dit is bijzonder belangrijk als een beperking op één gebied (bijv. geheugen) zou leiden tot nadeel op andere gebieden (bijv. wiskunde).
3. PERSOONSGERICHTE ondersteuning: Maak gebruik van wettelijke mogelijkheden en/of compensatie van nadelen – afgestemd op individuele behoeften.
4. Wees TRANSPARANT: plan en bespreek ondersteuningsmogelijkheden SAMEN. Communiceer en werk samen met alle betrokkenen (jongere, mantelzorgers, broers en zussen, leeftijdsgenoten & leerkrachten).
5. Bied EMOTIONELE ONDERSTEUNING: laat gevoelens van angst, onzekerheid & de angst om anders te zijn toe en maak gebruik van ondersteuning.
6. Richt je niet alleen op prestaties, maar ook op een GEVOEL VAN ERBIJ HOREN en de sociale situatie; voorkom pesten.

Compensatie van nadelen = Compensatie voor ziektegerelateerde nadelen om gelijke kansen te waarborgen:

• Aparte, rustige ruimtes voor examens
• Ruimte voor pauzes
• Gebruik van leermaterialen die het geheugen ondersteunen (bijv. een formuleblad voor wiskunde)
• Extra tijd voor examens
• Vermindering van opdrachten of huiswerk
• Multimodale leermaterialen, materialen voor planning & structuur

Laten we van loopbaanondersteuning een prioriteit maken

Jongeren die leven met en na kanker kunnen in hun loopbaan beperkingen ervaren als gevolg van hun ziekte, behandeling of late effecten.

Heel vaak worden zij onderschat of overschat door het gebrek aan kennis bij anderen en kunnen zij daardoor in ongeschikte werksituaties terechtkomen.

Wat is nodig?

• Continue monitoring en langdurige ondersteuning in de nazorg … voor jongeren die leven met en na kanker, hun mantelzorgers & werkgevers
• Eenvoudige toegang tot zinvolle informatie over alle wettelijke en praktische ondersteuningsmogelijkheden
• Toegewijde professionals in de nazorg met de nodige kennis, vaardigheden en tijd om de communicatie … tussen de jongere/het gezin, de werkplek, het zorgteam en aanbieders van loopbaanondersteuning te coördineren
• Peer-supportprogramma's

Kernpunten van loopbaanondersteuning

Normaliteit waar mogelijk — ondersteuning waar nodig. Omgaan met beperkingen — profiteren van sterke punten. Doel: een beroepssituatie die past bij capaciteiten, persoonlijkheid, passie en toekomstplannen.

1. Krijg een duidelijk overzicht van werkgerelateerde STERKE PUNTEN en MOEILIJKHEDEN, bijvoorbeeld via neuropsychologie of arbeidsgeneeskunde
2. Analyseer de WERKOMSTANDIGHEDEN om te bepalen waar aanpassingen mogelijk zijn.
3. PERSOONSGERICHTE ondersteuning: op maat gemaakte maatregelen & aanpassingen voor individuele behoeften. Houd rekening met de bio-psycho-sociale achtergrond en PLAN VOORUIT.
   • Aanpassing van werktijden
   • Randvoorwaarden of type activiteit
   • Beschikbaarstelling en gebruik van passende hulpmiddelen & voorzieningen
   • Ruimte voor rust & meer …
4. Verduidelijk JURIDISCHE KWESTIES: arbeids- en sociaal recht.
5. TRANSPARANT: plan en bespreek ondersteuningsmogelijkheden SAMEN: Communiceer met alle betrokkenen (jongere, mantelzorgers, werkgevers, collega's, aanbieders van loopbaanondersteuning)
6. EMOTIONELE & SOCIALE ONDERSTEUNING: Richt je niet alleen op prestaties. Laat gevoelens toe van bijvoorbeeld onzekerheid, de angst om anders te zijn & verdriet om oorspronkelijke plannen. Houd rekening met de sociale situatie. Voorkom pesten.

Het evenwicht tussen angst en hoop

Negatieve gevoelens horen bij het mens-zijn om (traumatische) ervaringen op een adequate manier te verwerken.

• Angst is een natuurlijke en belangrijke reactie. Het is een kracht die ons aanzet om met reële bedreigingen om te gaan.
• Wanneer angst in matige mate voorkomt …
  • heeft zij een beschermende functie door een prestatiebevorderend effect.
  • scherpt zij onze zintuigen & activeert zij onze overlevingsmechanismen.
  • kan zij leiden tot persoonlijke rijping.

Hoop is een multidimensioneel en sterk individueel gevoel, dat onderhevig is aan voortdurende aanpassing.

• Hoop is een vertrouwensvolle innerlijke oriëntatie dat er in de toekomst iets wenselijks zal gebeuren, zonder daar zekerheid over te hebben.
• Zij kan gepaard gaan met angst en bezorgdheid.

Het is normaal dat angst en hoop, bezorgdheid en vertrouwen elkaar binnen de kortst mogelijke tijd kunnen afwisselen of tegelijkertijd aanwezig kunnen zijn. Het vermogen om deze dualiteit vol te houden (“dubbel bewustzijn”) wordt beschouwd als een optimale psychologische aanpassing aan ziekte of crises.

“Hoop is beslist niet hetzelfde als optimisme. Het is niet de overtuiging dat iets goed zal aflopen, maar de zekerheid dat iets zin heeft, ongeacht hoe het afloopt.”

Václav Havel

Over “goede” en “slechte” gevoelens

Er bestaan geen slechte gevoelens. Elke emotie heeft haar rechtvaardiging en functie en mag gevoeld en geuit worden.

Gevoelens die subjectief juist en coherent aanvoelen, leiden tot meer welzijn, ongeacht of ze als “goed” worden beschouwd of niet.

Wat is nodig?

• Continue monitoring van de mentale gezondheid tijdens de behandeling en in levenslange nazorg … voor mensen die leven met en na kanker & hun familie/vrienden
• Eenvoudige toegang tot psychosociale behandeling en andere ondersteuningsmogelijkheden
• Toegewijde professionals met de nodige kennis, vaardigheden en tijd
• Peer-supportprogramma's

Positieve houding vs. “toxische positiviteit”

Een positieve houding en optimisme worden over het algemeen geassocieerd met meer welzijn … MAAR … wanneer ze worden gebruikt om negatieve emoties te onderdrukken, kunnen ze meer kwaad dan goed doen.

De druk van “dankbaar moeten zijn” kan leiden tot spanning en schuldgevoelens. Traumatische ervaringen moeten een plaats krijgen en verwerkt worden.

De dunne lijn tussen passende, gezonde verwerking en emotionele stoornissen

Hoewel rouw een natuurlijke reactie is en deel uitmaakt van het leven, vraagt depressie om specifieke ondersteuning. Het verschil tussen rouw en depressie kan subtiel zijn – en er zijn kenmerken die voor beide toestanden gelden:

Rouw

• Lijden houdt verband met verlies of gescheiden zijn
• Huilerigheid
• Verlangen naar de verloren persoon/functie/zaak
• Leegte
• Komt vaak in golven

Beide

• Verdriet
• Verlies van interesse in activiteiten & sociaal leven
• Vermoeidheid
• Eetlust (toegenomen of afgenomen)
• Slaap (toegenomen of afgenomen)

Depressie

• Lijden houdt verband met een algemeen verlaagde stemming
• Gedachten aan zelfbeschadiging/zelfdoding
• Vaak een aanhoudende, langdurig sombere stemming
• Gebrek aan motivatie & energie

Rouw → persisterende rouwstoornis → depressie

Hoewel niet iedereen depressieve symptomen zal ontwikkelen, is het cruciaal zich bewust te zijn van die mogelijkheid. Houd er rekening mee dat depressie verschillende onderliggende factoren kan hebben.

Zoek professionele hulp

Zoek professionele hulp als het volgende ten minste 2 weken aanhoudt:

• Je voelt je vastgelopen in het verwerken van je kankerervaring.
• Je merkt een grote kloof tussen hoe je over je leven denkt en hoe je je erover voelt.
• Je voelt druk om gelukkig en dankbaar over te komen, maar vanbinnen voel je je verdrietig en leeg.
• “Het zou me niet uitmaken als ik morgen niet wakker zou worden” is een gedachte die regelmatig bij je opkomt.
• Je worstelt al lange tijd met slaapproblemen.
• Je voelt je extreem moe zonder duidelijke lichamelijke reden.
• Je hebt het gevoel dat je een dam tegen verdriet hebt opgebouwd en dat je, zodra je begint te huilen, je tranen nooit meer zult kunnen stoppen.

Het is oké om om hulp te vragen!

Mogelijkheden voor ondersteuning

Zelfhulp:

• Verhalen vertellen
• Gesprekken
• Lotgenotengroepen
• Mentorprogramma's
• Lichamelijke activiteit/sport
• Expressieve kunst
• Bibliotherapie

Professionele therapie:

• Psycho-educatie
• Cliëntgerichte therapie
• Cognitieve gedragstherapie
• Systeemgerichte gezinstherapie
• Klinisch psychologische therapie
• Neuropsychologische therapie
• Groepstherapie
• EMDR (Eye Movement Desensitization & Reprocessing)
• ACT (Acceptance and Commitment Therapy)
• Anders (bijv. expressieve therapieën, kunsttherapie, psychomotorische therapie, farmacologische therapie, enz.)

Wat is nodig?

• Monitoring van de mentale gezondheid tijdens de behandeling en in levenslange nazorg
• Eenvoudige toegang tot psychosociale behandeling

Mijn recht om te rouwen

Patiënten, overlevenden, naasten, professionals – iedereen mag rouwen.

Rouw = een natuurlijke reactie op verlies, die doorgaans gepaard gaat met gevoelens van verdriet, verlangen, woede, schuld, verwarring en gevoelloosheid. Het is een complex en individueel proces dat sterk verschilt van persoon tot persoon. Rouw is noodzakelijk om het verlies dat je ervaart te verwerken.

Ondanks de vrijheid om op je eigen manier te rouwen, kan het gebrek aan maatschappelijke acceptatie en begrip voor diverse rouwprocessen leiden tot stigmatisering en isolement voor mensen die rouwen.

• Ik mag huilen, maar dat hoeft niet
• Ik mag boos zijn en mijn gevoelens uiten
• Ik mag bang zijn
• Ik mag weer lachen en gelukkig zijn
• Ik kan veel verschillende gevoelens tegelijk hebben
• Ik mag het even vergeten
• Ik mag zoveel rouwen als ik wil
• Ik zou me niet schuldig moeten voelen
• Ik mag over de ziekte praten, als ik dat wil
• Ik mag over mijn rouw, verliezen en angsten praten
• Ik mag over de dood en het sterven praten
• Ik mag alle vragen stellen die ik wil
• Ik mag wat rust en stilte hebben
• Ik mag dingen doen die mij troosten en goed voor mij zijn
• Ik mag zwak zijn
• Ik mag alle tijd nemen die ik nodig heb

“Verdriet dat er niet uitkomt, ettert. Het kan je ziek maken. Pas wanneer we het uiten, wordt het draaglijk.”

Dirk de Wachter, psychiater

Hoe de zakkaartjes te gebruiken

1. Houd de zakkaartjes gemakkelijk toegankelijk – of dat nu op je bureau is, in een display of in wachtruimtes van je instelling.
2. Gebruik ze als naslaggids wanneer je mentale gezondheid en psychosociale zorg bespreekt met patiënten, overlevenden, families, naasten, collega’s of leerkrachten.
3. Deel de kaartjes en informatie met anderen om het bewustzijn te vergroten en gesprekken te starten over het belang van ondersteuning van de mentale gezondheid tijdens en na kanker op kinder-, adolescenten- en jongvolwassen leeftijd.
4. Bezoek de website die op de kaartjes staat om toegang te krijgen tot meer hulpmiddelen en diepgaandere informatie over mentale gezondheid en psychosociale zorg. Sluit je aan bij ons platform om contact te leggen met anderen.
5. Gebruik de vrije ruimte op het betreffende kaartje om aantekeningen of belangrijke contactgegevens op te schrijven die verband houden met diensten voor mentale gezondheid of ondersteuningsnetwerken.

Over deze publicatie

Alle zakkaartjes zijn ontwikkeld binnen het EU-CAYAS-NET-project en herzien in samenwerking met patiëntenvertegenwoordigers en zorgprofessionals. De hoofdverantwoordelijkheid werd gedeeld tussen Childhood Cancer International – Europe en de Medische Universiteit van Wenen. De inhoud pretendeert niet volledig te zijn. Laatste herziening juni 2025. De zakkaartjes zijn beschikbaar in meerdere talen.

Auteurs

• 10 kernpunten over mentale gezondheid: Liesa J. Weiler-Wichtl, klinisch psycholoog, Oostenrijk
• Praten over ernstige zaken: Ulrike Leiss, klinisch psycholoog, Oostenrijk. Bronnen: Damm, L. et al., 2015; Stein, A. et al., 2019; Stivers, T., 2012; Skeen, J.E., & Webster, M.L., 2014
• Do’s en don’ts in communicatie: Oriana Sousa, psycholoog & patiëntenvertegenwoordiger, Portugal
• De sociale dimensie: Kerstin Krottendorfer, klinisch maatschappelijk werker, Oostenrijk; Tiago Pinto da Costa, patiëntenvertegenwoordiger, Portugal
• Onderwijsondersteuning: Anna Zettl, patiëntenvertegenwoordiger, Oostenrijk; Anika Rupprecht, psycholoog, Oostenrijk; Ulrike Leiss, klinisch psycholoog, Oostenrijk
• Loopbaanondersteuning: Anna Zettl, patiëntenvertegenwoordiger, Oostenrijk; Anika Rupprecht, psycholoog, Oostenrijk; Ulrike Leiss, klinisch psycholoog, Oostenrijk
• Angst en hoop: Hannah Gsell, patiëntenvertegenwoordiger, Oostenrijk; Ulrike Leiss, klinisch psycholoog, Oostenrijk
• Rouw en depressie: Alied van der Aa, psycholoog, Nederland
• Mijn recht om te rouwen: Inhoud aangepast op basis van Ayse Bosse (2015)

Hartelijk dank aan de volgende mensen voor het zorgvuldig beoordelen van de zakkaartjes en hun deelname aan het consensusproces: Alied van der Aa, Inga Bosch, Ania Buchacz, Tiago Pinto da Costa, Lisa Goerens, Hannah Gsell, Kerstin Krottendorfer, Ulrike Leiss, Patricia McColgan, Aoife Moggan, Marta Perez, Carina Schneider, Oriana Sousa, Zuzanna Tomasikova, Jikke Wams, Anna Zettl

Financiering en disclaimer

Medegefinancierd door de Europese Unie. De geuite standpunten en meningen zijn echter uitsluitend die van de auteur(s) en komen niet noodzakelijkerwijs overeen met die van de Europese Unie of het European Health and Digital Executive Agency (HaDEA). Noch de Europese Unie, noch de subsidieverstrekker kan ervoor verantwoordelijk worden gehouden.