Gewichtsveranderingen tijdens en na de kankerbehandeling: wat is normaal en wat helpt

Belangrijkste punten

• Gewichtstoename na een kankerbehandeling komt heel vaak voor. Oudere studies schatten dat dit 50 tot 96% van de vrouwen treft die chemotherapie voor borstkanker krijgen, en recentere gegevens komen nog steeds uit op 35 tot 85% [1]. Het komt ook voor bij mannen die worden behandeld voor prostaat- of darmkanker. Dit is geen persoonlijk falen.
• Corticosteroïden, hormoontherapie, een door chemotherapie veroorzaakte vervroegde overgang, overweldigende vermoeidheid en emotie-eten spelen allemaal een rol. Inzicht in de medische oorzaken helpt je om met zelfcompassie te reageren in plaats van jezelf de schuld te geven.
• Gewichtsverlies tijdens de behandeling komt net zo vaak voor en kan gevaarlijk worden als het snel of onbedoeld gebeurt. Je behandelteam moet hiervan op de hoogte zijn.
• Het getal op de weegschaal laat niet zien wat het belangrijkst is. Je lichaamssamenstelling kan veranderen (spierverlies terwijl je vet aankomt), ook als je gewicht gelijk blijft.
• Vol te houden voedingsgewoonten en rustige, regelmatige beweging dragen veel meer bij aan je herstel dan strenge diëten, die je herstel juist kunnen belemmeren.
• Betrek je oncologisch behandelteam bij elk gesprek over je gewicht. Overleg met hen voordat je grote veranderingen doorvoert.

Je behandeling zit erop. Je luidde de bel, omhelsde je verpleegkundigen en verwachtte dat je lichaam weer een beetje vertrouwd zou gaan aanvoelen. In plaats daarvan kroop het getal op de weegschaal een onverwachte kant op, zit je kleding anders of herken je sommige ochtenden je spiegelbeeld nauwelijks. Als dit herkenbaar klinkt, ben je zeker niet de enige. Gewichtstoename na een kankerbehandeling is een van de meest voorkomende en emotioneel beladen verrassingen voor mensen die kanker hebben gehad. En gewichtsverlies tijdens de behandeling kan net zo verontrustend zijn.

Dit artikel legt uit waarom je gewicht door een kankerbehandeling zowel kan stijgen als dalen, wat medisch gezien normaal is en wat je er realistisch aan kunt doen, zonder schaamte door de dieetcultuur of onhaalbare normen. Of je nu te maken hebt met borst-, prostaat-, darm-, eierstok- of bloedkanker: deze veranderingen komen bij allerlei diagnoses voor. Je lichaam heeft je door iets enorms heen gedragen. Laten we bespreken wat er gebeurt en hoe je het vanaf nu kunt ondersteunen.

Waarom een kankerbehandeling je gewicht verandert

Een kankerbehandeling heeft niet alleen invloed op kankercellen. Ze verandert je hormoonhuishouding, je stofwisseling, je energieniveau en je hele relatie met eten. Gewichtsveranderingen in beide richtingen zijn een lichamelijke reactie op ingrijpende medische behandelingen, geen bewijs dat je iets verkeerd doet.

We merken dat mensen zichzelf niet meer de schuld geven en vanuit een stevigere basis keuzes gaan maken zodra ze de mechanismen achter hun gewichtsveranderingen begrijpen. Laten we die daarom nader bekijken.

Chemotherapie, corticosteroïden en stofwisseling

Chemotherapie kan tijdens de behandeling je energieverbruik in rust verlagen. De veranderingen in lichaamssamenstelling die ze veroorzaakt (vooral spierverlies) kunnen je stofwisseling ook na je laatste infuus vertraagd houden [4]. Ze veroorzaakt ook diepgaande vermoeidheid, het soort waarbij naar de keuken lopen als een marathon voelt. Daardoor verbrandt je lichaam dagelijks veel minder calorieën door beweging.

Dan zijn er de corticosteroïden. Medicijnen zoals prednison en dexamethason, die vaak naast chemotherapie worden voorgeschreven tegen misselijkheid en ontstekingen, vergroten de eetlust aanzienlijk [3]. Ze zorgen er ook voor dat je vocht vasthoudt en stimuleren vetopslag, vooral rond de buik en in het gezicht [3]. Veel patiënten beschrijven tijdens het gebruik van corticosteroïden een voortdurende, knagende honger die totaal anders voelt dan normale trek. Dat komt doordat het ook iets anders is: deze honger wordt door medicijnen veroorzaakt.

Dit verrast veel mensen die kanker hebben gehad: deze effecten op de stofwisseling verdwijnen niet altijd zodra de behandeling stopt. Je lichaam kan maanden nodig hebben om weer een nieuw evenwicht te vinden.

Hormoontherapie en de overgang

Hormoontherapieën bij borstkanker (tamoxifen en aromataseremmers zoals letrozol en anastrozol) veranderen de hormoonbalans in je lichaam op manieren die rechtstreeks invloed hebben op je gewicht en lichaamssamenstelling [2]. Een systematisch literatuuroverzicht liet tijdens aanvullende behandeling een aanhoudende toename van de vetmassa van 3,3 tot 9,2% zien, ongeacht of het om chemotherapie, endocriene therapie of beide ging [2]. Bij vrouwen die nog niet in de overgang zijn, kan chemotherapie een vervroegde overgang veroorzaken. Daardoor gaat het lichaam meer vet opslaan en vetvrije massa verliezen, zelfs zonder veranderingen in eetgewoonten [5].

Bij mannen speelt een vergelijkbaar proces. Androgeendeprivatietherapie bij prostaatkanker verlaagt de testosteronspiegel, wat leidt tot spierverlies, meer vetopslag en een tragere stofwisseling [6]. Onderzoek van de Universiteit van Keulen liet na 36 weken ADT een afname van de vetvrije massa met 2 tot 4% en een toename van de vetmassa met 14% zien [6]. Het resultaat lijkt, zowel in hoe het eruitziet als hoe het voelt, sterk op wat vrouwen ervaren bij een door behandeling veroorzaakte overgang.

In beide gevallen worden deze veranderingen door medicijnen veroorzaakt. Dat besef helpt je om niet langer te zoeken naar wat je "verkeerd" hebt gedaan, want het antwoord is: niets.

Vermoeidheid, emotie-eten en minder bewegen

Naast de directe effecten op de stofwisseling is er de gedragskant, en die verdient begrip, geen oordeel. Door behandelingsgerelateerde vermoeidheid kan bewegen op sommige dagen echt onmogelijk voelen. Emotionele belasting (de angst, depressie, het verdriet en de onzekerheid die met een kankerdiagnose gepaard gaan) verandert vaak het eetpatroon. Eten kan een van de weinige betrouwbare bronnen van troost worden in een periode waarin je over al het andere de controle lijkt te verliezen.

Eten door stress tijdens een kankerbehandeling is een volkomen begrijpelijke menselijke reactie. Zelfs positieve veranderingen kunnen bijdragen: als je tijdens de behandeling stopt met roken (een echt gezonde beslissing), kunnen je eetlust en smaak terugkomen, waardoor je meer gaat eten.

Begrijpen waarom je bent aangekomen, is de eerste stap om ermee om te gaan, zonder de extra last van schuldgevoel.

Gewichtstoename tijdens en na de behandeling: wat gebeurt er echt?

Nu je de oorzaken begrijpt, kunnen we concreter worden. Hoeveel gewichtstoename is gebruikelijk? Wie krijgt er het meest mee te maken? En wat gebeurt er in je lichaam dat de weegschaal je niet kan laten zien?

Bij welke kankersoorten en behandelingen komt gewichtstoename het meest voor?

Gewichtstoename tijdens en na de behandeling wordt het vaakst gemeld bij borst-, prostaat-, darm- en eierstokkanker, maar kan voorkomen bij elk behandelschema met corticosteroïden of hormonale beïnvloeding. Eerdere overzichtsstudies meldden dat 50 tot 96% van de vrouwen die aanvullende chemotherapie voor borstkanker kregen, aankwam, met gemiddelden van 2,5 tot 6,2 kg. Een Europese meta-analyse uit 2017 van 25 studies vond een gecombineerd gemiddelde van 2,7 kg, wat erop wijst dat het werkelijke gemiddelde mogelijk aan de onderkant van dat bereik ligt [1].

Jongere patiënten en patiënten met hormoonreceptorpositieve tumoren lijken vaker met gewichtstoename te maken te krijgen [10]. Ook patiënten met hematologische kankersoorten, zoals lymfoom, die langdurig corticosteroïden gebruiken, ervaren aanzienlijke gewichtsveranderingen. Die blijven vaak onbesproken in gesprekken over het leven na kanker [19].

Hier is een kort overzicht van de verschillen in gewichtstoename per kankersoort:

Lichaamssamenstelling: waarom de weegschaal niet het hele verhaal vertelt

Dit is iets wat de meeste artikelen over dit onderwerp overslaan, terwijl het heel belangrijk is. Je gewicht is maar één getal en maakt geen onderscheid tussen spieren, vet en vocht. Tijdens en na een kankerbehandeling krijgen veel mensen te maken met wat onderzoekers sarcopene obesitas noemen: gelijktijdig verlies van spiermassa en toename van vetmassa [7]. Van de kankerpatiënten met een BMI boven de 30 voldoet ongeveer een op de vier aan de criteria voor sarcopene obesitas [7].

Dat betekent dat je gewicht op de weegschaal nauwelijks kan veranderen, terwijl je lichaamssamenstelling ingrijpend verschuift. Of het getal stijgt, terwijl je juist het spierweefsel verliest dat je stofwisseling, botdichtheid en lichamelijk functioneren beschermt.

Vetvrije lichaamsmassa is de belangrijkste bepalende factor voor je ruststofwisseling [8]. Minder spieren betekent dat je in rust minder calorieën verbrandt, waardoor je later gemakkelijker aankomt en moeilijker afvalt. Het is een vicieuze cirkel die tijdens de behandeling begint.

Tip: In plaats van elke ochtend op de weegschaal te gaan staan, kun je bijhouden hoe je kleding zit, hoeveel energie je hebt en hoe sterk je bent. Wil je een nauwkeuriger beeld, dan is je tailleomtrek een nuttige en eenvoudige meting voor thuis. DEXA-scans geven een gedetailleerd overzicht van vet, spieren en botten, als je behandelteam deze kan aanbieden.

Hoelang duurt het? Realistische verwachtingen stellen

Dit is de vraag die bijna iedereen stelt en die bijna niemand rechtstreeks beantwoordt: wanneer stopt dit?

Behandelingsgerelateerde gewichtstoename begint meestal tijdens de actieve behandeling en kan daarna nog maanden tot jaren doorgaan, vooral als je langdurig hormoontherapie gebruikt, zoals tamoxifen of een aromataseremmer [9]. Het gewicht stabiliseert meestal zodra de hormoontherapie stopt of je lichaam zich volledig heeft aangepast. Maar de eerlijke waarheid is: zonder enige vorm van ingrijpen verdwijnen de extra kilo's meestal niet vanzelf.

Dat is niet bedoeld om je te ontmoedigen. Het helpt je om realistische verwachtingen te stellen, zodat je je zes maanden na de behandeling geen mislukkeling voelt als de weegschaal niet op magische wijze weer je oude gewicht aangeeft. Geleidelijke, vol te houden veranderingen (zoals we in de volgende onderdelen bespreken) maken absoluut een wezenlijk verschil. Maar dat kost tijd, en dat is oké.

Gewichtsverlies tijdens de behandeling: wanneer is het zorgwekkend?

Gewichtsveranderingen bij kanker gaan niet altijd dezelfde kant op. Veel patiënten ervaren juist het tegenovergestelde probleem: onbedoeld gewichtsverlies door verminderde eetlust, misselijkheid, smaakveranderingen, wondjes in de mond en de verhoogde energiebehoefte van een lichaam dat tegen kanker vecht. Enige gewichtsschommeling tijdens de behandeling is te verwachten. Maar aanzienlijk, onbedoeld gewichtsverlies vraagt om aandacht.

Wanneer gewichtsverlies gevaarlijk wordt

Neem contact op met je behandelteam als een van deze situaties op jou van toepassing is:

1. Je bent binnen zes maanden meer dan 5% van je lichaamsgewicht verloren zonder dat je probeerde af te vallen [11].
2. Je valt snel af, in dagen in plaats van weken. Dit kan wijzen op vochtverlies of uitdroging, waarvoor medische aandacht nodig is.
3. Je voelt je te zwak of vermoeid om dagelijkse activiteiten uit te voeren.
4. Het lukt je aanhoudend niet om evenveel te eten of te drinken als normaal.

Bij gevorderde kanker, vooral maag-darmkanker en longkanker, kan een aandoening ontstaan die cachexie heet. Dit is een complex syndroom met spierafbraak, veroorzaakt door zowel een verminderde voedselinname als een verstoorde stofwisseling [12]. Het treft tot 80% van de patiënten met kanker van het bovenste deel van het maag-darmkanaal, waaronder alvleesklierkanker, en vereist specifieke medische behandeling die verder gaat dan eenvoudige voedingsaanpassingen [13]. Je behandelteam hoort hierop te letten, maar aarzel niet om er zelf over te beginnen.

Goed gevoed blijven tijdens de actieve behandeling

Als je weinig eetlust hebt en eten als een opgave voelt, is perfectie niet het doel. Het gaat erom dat je voldoende voedingsstoffen binnenkrijgt. Zie het als je lichaam brandstof geven om de behandeling door te komen, niet als een dieet volgen.

Een paar aanpakken die voor veel patiënten werken: eet verspreid over de dag regelmatig kleine hoeveelheden (vijf tot zes kleine maaltijden in plaats van drie grote), kies waar mogelijk voor calorie- en voedingsstofrijke producten die je verdraagt (notenpasta, avocado, smoothies met Griekse yoghurt, eieren), en drink tussen de maaltijden door in plaats van tijdens het eten, zodat je maag niet vol raakt voordat je genoeg hebt gegeten.

Als eten aanhoudend moeilijk wordt, vraag je behandelteam dan om een verwijzing naar een erkende diëtist die gespecialiseerd is in oncologische voeding. Die kan een plan opstellen dat is afgestemd op de bijwerkingen van je behandeling en jouw specifieke behoeften. Daar zijn diëtisten voor opgeleid. Maak gebruik van hun hulp.

Wat je kunt doen, zonder obsessief met de weegschaal bezig te zijn

Dit is de praktische kern van dit artikel. Alles hier draait om één principe: ondersteun je herstel en je gezondheid op de lange termijn met duurzame gewoonten, niet met beperkingen of straf. Als een aanpak je het gevoel geeft dat je jezelf iets ontzegt, of je angstig of schuldig maakt, is het niet de juiste aanpak.

Een bord samenstellen dat je herstel ondersteunt

Je hebt geen ingewikkeld voedingsschema nodig. Een eenvoudig uitgangspunt werkt: vul ongeveer de helft van je bord met groenten en fruit, een kwart met magere eiwitbronnen (kip, vis, peulvruchten, tofu, eieren) en een kwart met volkorenproducten (zilvervliesrijst, quinoa, volkorenbrood). Zo krijgt je lichaam de vezels, vitaminen en langdurige energie die het nodig heeft, zonder dat je calorieën hoeft te tellen.

Eiwitten verdienen extra aandacht. Mensen die kanker hebben gehad, hebben doorgaans baat bij ongeveer 1,0 tot 1,5 gram eiwit per kilogram lichaamsgewicht per dag, verspreid over de maaltijden in plaats van allemaal in één maaltijd [8][14]. Dit ondersteunt het behoud van spiermassa, de belangrijkste beschermende factor voor je stofwisseling en lichamelijk functioneren. Denk aan een paar eieren bij het ontbijt, wat kip of kikkererwten bij de lunch en vis of linzen bij het avondeten.

Ook ontstekingsremmende voedingsmiddelen ondersteunen het herstel: bessen, groene bladgroenten, vette vis zoals zalm, noten en olijfolie. Je hoeft niet alles in één keer om te gooien. Een extra portie groenten per dag is al een waardevolle start. Wil je meer weten over wat je tijdens en na de behandeling kunt eten? Onze gids over Voeding bij kanker: wat je kunt eten, wat je beter kunt vermijden en wat echt belangrijk is geeft een compleet overzicht.

Bewegen voor herstel, niet als straf

Laten we helemaal anders naar bewegen kijken. Na een kankerbehandeling draait bewegen niet om calorieën verbranden of eten verdienen. Het gaat om het behouden van spiermassa, meer energie krijgen, het risico op terugkeer van kanker verkleinen en je mentale gezondheid ondersteunen. Onderzoek laat steeds weer zien dat lichaamsbeweging na een kankerbehandeling een van de beste dingen is die je kunt doen om je gezondheid te beschermen [15].

Het algemene doel: 150 minuten matig intensieve aerobe beweging per week (wandelen, zwemmen, fietsen), plus minstens twee keer per week krachttraining [15]. Maar als je bij nul begint, zoals veel mensen na kanker, is dat een doel om naartoe te werken, niet waar je moet beginnen.

Begin met wat echt haalbaar is. Een wandeling van tien minuten door de buurt. Een paar kniebuigingen met je eigen lichaamsgewicht terwijl je het aanrecht vasthoudt. Vijf minuten rustig rekken. Bouw van daaruit verder op. Voeg elke week een minuut of twee toe. Regelmaat is veel belangrijker dan intensiteit.

Krachttraining is onmisbaar voor mensen die kanker hebben gehad. Het is de effectiefste manier om spiermassa te behouden en opnieuw op te bouwen. Die spiermassa bepaalt mede je stofwisseling en maakt gewichtsbeheersing op termijn echt gemakkelijker. Toch voldoet minder dan één op de vijf mensen die kanker hebben gehad aan zowel de richtlijnen voor aerobe beweging als die voor krachttraining [16]. Oefeningen met je eigen lichaamsgewicht, weerstandsbanden of lichte halters tellen allemaal mee. Als je kunt werken met een fysiotherapeut of een specialist in bewegen bij kanker, is dat nog beter. Die stelt een programma op dat rekening houdt met je behandelgeschiedenis en eventuele lichamelijke beperkingen.

Samenwerken met je zorgteam

Bespreek grote veranderingen in je voeding of beweegroutine eerst met je oncoloog, huisarts of diëtist. Zij kunnen rekening houden met je specifieke behandeling, huidige medicatie, eventuele bestaande aandoeningen en je gewichtsverloop vóór de diagnose.

Een goed gesprek over gewichtsbeheersing met je zorgteam kan ook bloedonderzoek omvatten om je schildklierfunctie, bloedsuiker en cholesterol te controleren. Die kunnen allemaal door de behandeling worden beïnvloed en hebben allemaal invloed op je gewicht. Je zorgteam kan medische oorzaken uitsluiten waar je zelf misschien niet aan had gedacht.

Een nuttige richtlijn om te kennen: als afvallen voor jou wordt aanbevolen, is het algemeen aanvaarde doel niet meer dan 0,5 tot 1 kg (ongeveer 1 tot 2 pond) per week [17]. Dit tempo is gebaseerd op algemene klinische richtlijnen, niet op specifiek kankeronderzoek. Wat voor jou het beste werkt, kan verschillen, dus bespreek dit met je zorgteam. Te snel afvallen tijdens of kort na de behandeling kan je herstel belemmeren en je spiermassa verminderen [21]. Langzaam en gestaag is hier niet zomaar een gezegde. Het is medisch verantwoord.

Medicatie, gewicht en nieuwe ontwikkelingen

Een van de nuttigste dingen die je kunt doen, is nagaan welke medicijnen in je behandelplan precies kunnen bijdragen aan gewichtsveranderingen. Hier volgt een helder overzicht:

1. Tamoxifen (borstkanker): Verandert de werking van oestrogeen; wordt in verband gebracht met geleidelijke gewichtstoename en veranderingen in de vetverdeling [2].
2. Aromataseremmers (letrozol, anastrozol): Verminderen de oestrogeenproductie; worden in verband gebracht met meer lichaamsvet en gewrichtspijn die bewegen kan beperken [2][18].
3. Prednison en dexamethason (verschillende vormen van kanker): Verhogen de eetlust, bevorderen het vasthouden van vocht en stimuleren de opslag van buikvet [3]. De effecten kunnen sterk zijn en snel optreden.
4. Androgeendeprivatietherapie (prostaatkanker): Verlaagt het testosterongehalte; leidt tot spierverlies, toename van vetmassa en een tragere stofwisseling [6].

Als een medicijn in je behandelplan tot aanzienlijke gewichtstoename leidt, bespreek dit dan met je oncoloog, maar stop of verander nooit zelf een voorgeschreven kankerbehandeling. De werkzaamheid van de behandeling staat altijd voorop. Je arts kan mogelijk het tijdstip van inname, de dosering of het specifieke medicijn aanpassen zonder de werking van je behandeling in gevaar te brengen.

Misschien vraag je je ook af hoe het zit met GLP-1-receptoragonisten (semaglutide, verkocht als Ozempic en Wegovy), die de gewichtsbeheersing voor veel mensen ingrijpend hebben veranderd. Onderzoekers in grote kankercentra bestuderen actief of deze medicijnen veilig en effectief zijn, specifiek voor mensen die kanker hebben gehad. De eerste onderzoeksresultaten zijn veelbelovend, maar nog niet doorslaggevend. Er zijn geen vastgestelde oncologische richtlijnen voor het gebruik ervan, en ze mogen alleen onder direct medisch toezicht worden overwogen. Zie dit als een ontwikkeling om te volgen, niet als een aanbeveling om er nu al mee aan de slag te gaan.

De emotionele last van gewichtsveranderingen

We zouden je tekortdoen als we het alleen over calorieën en bewegen hadden. Voor veel mensen is gewichtstoename na een kankerbehandeling niet alleen een lichamelijke uitdaging. Het is ook een emotionele ervaring die diep ingrijpt. Je lichaam veranderde tijdens de behandeling zonder dat je daar zeggenschap over had, en een ander spiegelbeeld zien kan voelen alsof kanker je nóg iets heeft afgenomen.

Je lichaamsbeeld na kanker is ingewikkeld. Misschien voel je je onzeker in kleding die vroeger paste. Misschien zie je op tegen sociale situaties waarin mensen opmerkingen maken over je uiterlijk, ook als ze het goed bedoelen. Misschien frustreert het je dat je dankbaar "zou moeten" zijn dat je nog leeft, terwijl je rouwt om het lichaam dat je vroeger had. Al die gevoelens zijn begrijpelijk en komen vaak voor. Als je het moeilijk vindt om je na de behandeling thuis te voelen in je lichaam, gaat ons artikel Lichaamsbeeld na kanker: veranderingen omarmen, zelfvertrouwen opbouwen en jezelf accepteren dieper op deze gevoelens in en biedt het praktische handvatten om verder te gaan.

Wanneer eten een manier wordt om met emoties om te gaan

Tijdens en na de behandeling kan eten een van de weinige dingen worden die troost bieden en waar je controle over hebt. Dat is begrijpelijk. Maar wanneer eten de belangrijkste manier wordt om met angst, verdriet, eenzaamheid of verveling om te gaan, kan er een patroon ontstaan dat je moeilijk alleen kunt doorbreken. En dat patroon gaat vaak gepaard met schaamte, wat het alleen maar moeilijker maakt.

Er zijn mildere alternatieven. Gesprekken met een hulpverlener of psycholoog (vooral iemand met ervaring in de oncologie) kunnen je helpen nieuwe manieren te ontwikkelen om met je gevoelens om te gaan. Lotgenotengroepen, fysiek of online, brengen je in contact met mensen die je echt begrijpen. Een dagboek bijhouden, mindfulness en zelfs korte ademhalingsoefeningen kunnen een pauze creëren tussen de emotionele aanleiding en het automatisch naar eten grijpen. Dit soort hulp zoeken is geen zwakte. Het is een van de verstandigste dingen die je voor je herstel kunt doen.

Communiceren met je partner en familie

Opmerkingen van dierbaren over je gewicht, zelfs goedbedoelde opmerkingen zoals "zou je dat wel eten?" of "je ziet er nu zo gezond uit!" (waarmee eigenlijk wordt bedoeld: "je bent aangekomen"), kunnen erg kwetsend zijn. Als je hiermee worstelt, mag je grenzen stellen.

Iets eenvoudigs kan al werken: "Ik werk samen met mijn zorgteam aan mijn gezondheid. Wat mij nu het meest helpt, is je steun, niet je voedingsadvies." De meeste mensen zullen dat respecteren als je het duidelijk zegt.

Voor partners en mantelzorgers die dit lezen: je helpt het meest door je te richten op gezamenlijke gezonde gewoonten (samen koken, 's avonds wandelen, vragen "hoe kan ik je steunen?") in plaats van te controleren wat je dierbare eet of opmerkingen te maken over diens gewicht. Je bent een teamgenoot, geen voedselpolitie.

Wanneer je met je behandelteam moet praten

Sommige gewichtsveranderingen zijn aanleiding voor een gesprek met je behandelteam. Dit zijn duidelijke signalen:

Bij gewichtstoename: Je bent meer dan 5% aangekomen ten opzichte van je lichaamsgewicht vóór de behandeling en dit beïnvloedt je mobiliteit, stemming of gezondheidswaarden, zoals je bloeddruk of bloedsuiker. Let ook op nieuwe zwellingen of plotselinge opgezetheid. Dit kan wijzen op vochtophoping in plaats van een toename van vetweefsel en vraagt mogelijk om een andere aanpak.

Bij gewichtsverlies: Je bent onbedoeld meer dan 5% van je lichaamsgewicht kwijtgeraakt [11], je kunt langer dan een paar dagen niet normaal eten of drinken, of je voelt je aanhoudend slap zonder dat rust helpt.

In beide gevallen: Tekenen van depressie die je eetpatroon beïnvloeden, aanhoudende vermoeidheid die niet verbetert, of nieuwe klachten zoals kortademigheid of duizeligheid.

Je oncologisch behandelteam heeft dit al duizenden keren gezien. Ze zullen je niet veroordelen. Gewicht is een medisch onderwerp, geen moreel oordeel. En het is de moeite waard om erover te praten.

Je lichaam heeft je door de behandeling heen geholpen: ondersteun het nu

Gewichtsveranderingen tijdens en na een kankerbehandeling komen bij bijna iedereen voor en hebben duidelijke medische verklaringen. Ze zeggen niets over je karakter, je discipline of je waarde als mens. Je lichaam heeft iets buitengewoons gedaan. Het heeft je door de behandeling heen geholpen. Nu vraagt het om geduld en steun, niet om straf.

Neem drie dingen mee uit dit artikel: praat ten eerste met je behandelteam over belangrijke gewichtsveranderingen. Zij kunnen je helpen op manieren die je misschien niet verwacht. Richt je ten tweede op voedzaam eten en geleidelijk opgebouwde, regelmatige beweging in plaats van strenge beperkingen of extreem sporten. Wees ten derde net zo geduldig met jezelf als je zou zijn met een vriend of vriendin die hetzelfde doormaakt.

Herstel is een proces, geen eindstreep. Je hebt al bewezen dat je moeilijke dingen aankunt. Dit is gewoon het volgende hoofdstuk, en je hoeft er niet alleen doorheen.

Bronnen

[1] van den Berg, M. M. G. A., Winkels, R. M., de Kruif, J. Th. C. M., van Laarhoven, H. W. M., Visser, M., de Vries, J. H. M., de Vries, Y. C., & Kampman, E. (2017). Gewichtsverandering tijdens chemotherapie bij borstkankerpatiënten: Een meta-analyse. BMC Cancer, 17(1), 259. https://doi.org/10.1186/s12885-017-3242-4

[2] Mendez, V., Diedrichsen Marstrand, S., Nielsen, A., Lund-Jacobsen, T., Kistorp, C., Schwarz, P., & Buch-Larsen, K. (2025). Veranderingen in de lichaamssamenstelling bij vrouwen met borstkanker in een vroeg stadium na adjuvante behandeling: Een systematische review. Acta Oncologica, 64, 1640-1647. https://doi.org/10.2340/1651-226X.2025.44707

[3] Cancer Research UK. (z.d.). Corticosteroïden (dexamethason, prednisolon, methylprednisolon). https://www.cancerresearchuk.org/about-cancer/treatment/drugs/steroids

[4] Abreu, M. (2024). Het ontrafelen van energieverbruik en lichaamssamenstelling bij kankerpatiënten tijdens en na de eerste behandeling [Proefschrift, Universiteit Antwerpen]. https://doi.org/10.63028/10067/2067610151162165141

[5] Gordon, A. M., Hurwitz, S., Shapiro, C. L., & Leboff, M. S. (2011). Premature ovariële insufficiëntie en veranderingen in de lichaamssamenstelling bij adjuvante chemotherapie voor borstkanker. Menopause, 18(11), 1244-1248. https://doi.org/10.1097/gme.0b013e31821b849b

[6] Umlauff, L., Weber, M., Freitag, N., Hackett, D. A., Bloch, W., & Schumann, M. (2022). Voedingsinterventies ter verbetering van de lichaamssamenstelling bij mannen die voor prostaatkanker worden behandeld met androgeendeprivatietherapie. Prostate Cancer and Prostatic Diseases, 25, 149-158. https://doi.org/10.1038/s41391-021-00411-7

[7] Gortan Cappellari, G., Brasacchio, C., Laudisio, D., et al. (2022). Sarcopene obesitas: Hoe zit het bij kanker? Nutrition, 98, 111624. https://doi.org/10.1016/j.nut.2022.111624

[8] Arends, J., Bachmann, P., Baracos, V., et al. (2017). ESPEN-richtlijnen voor voeding bij kankerpatiënten. Clinical Nutrition, 36(1), 11-48. https://doi.org/10.1016/j.clnu.2016.07.015

[9] Puklin, L. S., Li, F., Cartmel, B., et al. (2023). Gewichtsverloop na de diagnose en sterfte onder vrouwen met borstkanker. npj Breast Cancer, 9, 98. https://doi.org/10.1038/s41523-023-00603-5

[10] Hurtado de Mendoza, M. B., et al. (2024). Gewichtstoename van 10% of meer komt vaak voor bij mensen die borstkanker hebben overleefd. Zoals gemeld in ASCO Post, juni 2024. https://ascopost.com/news/june-2024/many-breast-cancer-survivors-may-experience-excess-weight-gain

[11] Stott, D. J. (2021). Onbedoeld gewichtsverlies bij ouderen. American Family Physician, 104(1), 34-40. https://www.aafp.org/pubs/afp/issues/2021/0700/p34.pdf

[12] Fearon, K., Strasser, F., Anker, S. D., et al. (2011). Definitie en classificatie van kankercachexie: Een internationale consensus. The Lancet Oncology, 12(5), 489-495. https://doi.org/10.1016/S1470-2045(10)70218-7

[13] Bachmann, J., Ketterer, K., Marsch, C., et al. (2009). Cachexie bij alvleesklierkanker: Invloed op de stofwisseling en samenhang met gewichtsverlies en longfunctie. BMC Cancer, 9, 255. https://doi.org/10.1186/1471-2407-9-255

[14] Muscaritoli, M., Arends, J., Bachmann, P., et al. (2021). Praktische ESPEN-richtlijn: Klinische voeding bij kanker. Clinical Nutrition, 40(5), 2898-2913. https://doi.org/10.1016/j.clnu.2021.02.005

[15] Campbell, K. L., Winters-Stone, K. M., Wiskemann, J., et al. (2019). Beweegrichtlijnen voor mensen die kanker hebben overleefd: Consensusverklaring van een internationale multidisciplinaire rondetafelbijeenkomst. Medicine and Science in Sports and Exercise, 51(11), 2375-2390. https://doi.org/10.1249/MSS.0000000000002116

[16] Coletta, A. M., Marquez, G., Thomas, P., et al. (2019). Klinische factoren die samenhangen met het naleven van richtlijnen voor aerobe beweging en krachttraining bij patiënten in kankerpreventieprogramma's en mensen die kanker hebben overleefd. PLOS ONE, 14(8), e0220814. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0220814

[17] National Institute for Health and Care Excellence. (2014). Obesitas: Identificatie, beoordeling en behandeling (Klinische richtlijn CG189). https://www.nice.org.uk/guidance/cg189

[18] Tenti, S., Correale, P., Cheleschi, S., Fioravanti, A., & Pirtoli, L. (2020). Door aromataseremmers veroorzaakte aandoeningen van het bewegingsapparaat: Huidige kennis over klinische en moleculaire aspecten. International Journal of Molecular Sciences, 21(16), 5625. https://doi.org/10.3390/ijms21165625

[19] Daniele, A., Guarini, A., De Summa, S., et al. (2021). Verandering in lichaamssamenstelling, ongezonde leefstijl en behandeling met corticosteroïden als voorspellers van metabool risico bij mensen die non-hodgkinlymfoom hebben overleefd. Journal of Personalized Medicine, 11(3), 215. https://doi.org/10.3390/jpm11030215

[20] Lee, D.-W., Cho, S., Shin, A., Han, S.-W., et al. (2020). Body mass index en verandering in lichaamsgewicht tijdens adjuvante chemotherapie bij patiënten met dikkedarmkanker: Resultaten van de AVANT-studie. Scientific Reports, 10, 19467. https://doi.org/10.1038/s41598-020-76643-9

[21] Ligibel, J. A., Bohlke, K., May, A. M., et al. (2022). Beweging, voeding en gewichtsbeheersing tijdens de kankerbehandeling: ASCO-richtlijn. Journal of Clinical Oncology, 40(22), 2491-2507. https://doi.org/10.1200/JCO.22.00687