Βασικά σημεία
- Η αύξηση βάρους μετά τη θεραπεία του καρκίνου είναι εξαιρετικά συχνή. Παλαιότερες μελέτες εκτιμούσαν ότι επηρεάζει το 50 έως 96% των γυναικών που λαμβάνουν χημειοθεραπεία για καρκίνο του μαστού, ενώ και τα πιο πρόσφατα δεδομένα τοποθετούν το ποσοστό στο 35 έως 85% [1]. Συμβαίνει επίσης σε άνδρες που υποβάλλονται σε θεραπεία για καρκίνο του προστάτη ή του παχέος εντέρου και του ορθού. Δεν πρόκειται για προσωπική αποτυχία.
- Τα κορτικοστεροειδή, η ορμονοθεραπεία, η εμμηνόπαυση που προκαλείται από τη χημειοθεραπεία, η εξουθενωτική κόπωση και το συναισθηματικό φαγητό παίζουν όλα ρόλο. Η κατανόηση των ιατρικών αιτιών σάς βοηθά να αντιμετωπίζετε τον εαυτό σας με συμπόνια αντί να τον κατηγορείτε.
- Η απώλεια βάρους κατά τη διάρκεια της θεραπείας είναι εξίσου συχνή και μπορεί να γίνει επικίνδυνη αν είναι γρήγορη ή ακούσια. Η ομάδα φροντίδας σας πρέπει να ενημερωθεί γι’ αυτήν.
- Ο αριθμός στη ζυγαριά δεν αποτυπώνει αυτό που έχει τη μεγαλύτερη σημασία. Αλλαγές στη σύσταση του σώματος (απώλεια μυϊκής μάζας με παράλληλη αύξηση λίπους) μπορεί να συμβούν ακόμη κι όταν το βάρος σας παραμένει σταθερό.
- Η ισορροπημένη διατροφή που μπορείτε να διατηρήσετε μακροπρόθεσμα και η ήπια, συστηματική κίνηση προσφέρουν πολύ περισσότερα στην ανάρρωσή σας από τις περιοριστικές δίαιτες, οι οποίες μπορεί μάλιστα να την καθυστερήσουν.
- Η ογκολογική σας ομάδα θα πρέπει να συμμετέχει σε κάθε συζήτηση για το βάρος. Μιλήστε μαζί της πριν κάνετε σημαντικές αλλαγές.
Ολοκληρώσατε τη θεραπεία. Χτυπήσατε το καμπανάκι, αγκαλιάσατε το νοσηλευτικό προσωπικό και περιμένατε το σώμα σας να αρχίσει να επιστρέφει σε κάτι γνώριμο. Αντί γι’ αυτό, ο αριθμός στη ζυγαριά άρχισε να αλλάζει προς μια κατεύθυνση που δεν περιμένατε, τα ρούχα σας εφαρμόζουν διαφορετικά ή κάποια πρωινά μόλις που αναγνωρίζετε το είδωλό σας στον καθρέφτη. Αν αυτή η εμπειρία σάς ακούγεται γνώριμη, δεν είστε οι μόνοι. Η αύξηση βάρους μετά τη θεραπεία του καρκίνου είναι μία από τις πιο συχνές και συναισθηματικά φορτισμένες εκπλήξεις που αντιμετωπίζουν οι επιζώντες. Και η απώλεια βάρους κατά τη διάρκεια της θεραπείας μπορεί να είναι εξίσου ανησυχητική.
Αυτό το άρθρο εξηγεί γιατί η θεραπεία του καρκίνου μπορεί να αυξήσει ή να μειώσει το βάρος σας, τι θεωρείται φυσιολογικό από ιατρική άποψη και τι μπορείτε ρεαλιστικά να κάνετε, χωρίς την ενοχή που καλλιεργεί η κουλτούρα της δίαιτας ή ανέφικτα πρότυπα. Είτε αντιμετωπίζετε καρκίνο του μαστού, του προστάτη, του παχέος εντέρου και του ορθού, των ωοθηκών ή του αίματος, αυτές οι αλλαγές μπορούν να εμφανιστούν ανεξάρτητα από τη διάγνωση. Το σώμα σας σάς στήριξε σε μια τεράστια δοκιμασία. Ας μιλήσουμε για το τι συμβαίνει και πώς να το στηρίξετε από εδώ και πέρα.
Γιατί η θεραπεία του καρκίνου αλλάζει το βάρος σας
Η θεραπεία του καρκίνου δεν επιδρά μόνο στα καρκινικά κύτταρα. Αναδιαμορφώνει το ορμονικό σας περιβάλλον, τον μεταβολισμό σας, τα επίπεδα ενέργειάς σας και ολόκληρη τη σχέση σας με το φαγητό. Οι μεταβολές του βάρους προς οποιαδήποτε κατεύθυνση αποτελούν φυσιολογική απόκριση σε ισχυρές ιατρικές παρεμβάσεις, όχι ένδειξη ότι κάνετε κάτι λάθος.
Διαπιστώνουμε ότι, όταν οι άνθρωποι κατανοούν τους μηχανισμούς που προκαλούν τις μεταβολές του βάρους τους, σταματούν να κατηγορούν τον εαυτό τους και αρχίζουν να κάνουν επιλογές με μεγαλύτερη επίγνωση. Ας δούμε λοιπόν αναλυτικά τι συμβαίνει.
Χημειοθεραπεία, κορτικοστεροειδή και μεταβολισμός
Η χημειοθεραπεία μπορεί να μειώσει την ενεργειακή δαπάνη ηρεμίας κατά τη διάρκεια της θεραπείας, ενώ οι αλλαγές που προκαλεί στη σύσταση του σώματος (ιδίως η απώλεια μυϊκής μάζας) μπορούν να διατηρήσουν τον μεταβολισμό σας σε χαμηλότερα επίπεδα ακόμη και μετά την τελευταία σας έγχυση [4]. Προκαλεί επίσης βαθιά εξάντληση, τέτοια που κάνει τη διαδρομή μέχρι την κουζίνα να μοιάζει με μαραθώνιο, μειώνοντας δραστικά τις θερμίδες που καίει καθημερινά το σώμα σας μέσω της κίνησης.
Υπάρχουν επίσης τα κορτικοστεροειδή. Φάρμακα όπως η πρεδνιζόνη και η δεξαμεθαζόνη, που συχνά συνταγογραφούνται παράλληλα με τη χημειοθεραπεία για την αντιμετώπιση της ναυτίας και της φλεγμονής, αυξάνουν σημαντικά την όρεξη [3]. Επίσης, ευνοούν την κατακράτηση υγρών και την αποθήκευση λίπους στο σώμα, ιδιαίτερα στην περιοχή της κοιλιάς και στο πρόσωπο [3]. Πολλοί ασθενείς περιγράφουν μια συνεχή, βασανιστική πείνα όσο λαμβάνουν κορτικοστεροειδή, η οποία δεν μοιάζει καθόλου με τη φυσιολογική όρεξη, επειδή δεν είναι. Προκαλείται από τα φάρμακα.
Κάτι που εκπλήσσει πολλούς ανθρώπους που έχουν περάσει καρκίνο είναι το εξής: αυτές οι μεταβολικές επιδράσεις δεν σταματούν πάντα όταν τελειώνει η θεραπεία. Το σώμα σας μπορεί να χρειαστεί μήνες για να επανέλθει σε ισορροπία.
Ορμονοθεραπεία και εμμηνόπαυση
Οι ορμονοθεραπείες που χρησιμοποιούνται στον καρκίνο του μαστού (η ταμοξιφαίνη και οι αναστολείς αρωματάσης, όπως η λετροζόλη και η αναστροζόλη) μεταβάλλουν την ορμονική ισορροπία του σώματός σας με τρόπους που επηρεάζουν άμεσα το βάρος και τη σύσταση του σώματος [2]. Μια συστηματική ανασκόπηση διαπίστωσε σταθερές αυξήσεις της λιπώδους μάζας κατά 3,3 έως 9,2% κατά τη διάρκεια της επικουρικής θεραπείας, ανεξάρτητα από το αν χορηγούνταν χημειοθεραπεία, ενδοκρινική θεραπεία ή και οι δύο [2]. Στις προεμμηνοπαυσιακές γυναίκες, η χημειοθεραπεία μπορεί να προκαλέσει πρώιμη εμμηνόπαυση, η οποία στρέφει το σώμα προς την αποθήκευση περισσότερου λίπους και την απώλεια άλιπης μάζας, ακόμη και χωρίς καμία αλλαγή στις διατροφικές συνήθειες [5].
Οι άνδρες βιώνουν μια αντίστοιχη διαδικασία. Η θεραπεία ανδρογονικού αποκλεισμού για τον καρκίνο του προστάτη μειώνει τα επίπεδα τεστοστερόνης, οδηγώντας σε απώλεια μυϊκής μάζας, αυξημένη αποθήκευση λίπους και βραδύτερο μεταβολισμό [6]. Έρευνα του Πανεπιστημίου της Κολωνίας διαπίστωσε μείωση της άλιπης μάζας κατά 2 έως 4% και αύξηση της λιπώδους μάζας κατά 14% μετά από 36 εβδομάδες θεραπείας ανδρογονικού αποκλεισμού (ADT) [6]. Το αποτέλεσμα, τόσο στην εμφάνιση όσο και στην αίσθηση, μοιάζει πολύ με όσα βιώνουν οι γυναίκες με την εμμηνόπαυση που προκαλείται από τη θεραπεία.
Και στις δύο περιπτώσεις, πρόκειται για αλλαγές που προκαλούνται από φάρμακα. Η κατανόηση αυτού σας βοηθά να σταματήσετε να αναρωτιέστε τι κάνατε «λάθος», επειδή η απάντηση είναι: τίποτα.
Κόπωση, συναισθηματική κατανάλωση φαγητού και μειωμένη δραστηριότητα
Πέρα από τις άμεσες μεταβολικές επιδράσεις, υπάρχει και η πλευρά της συμπεριφοράς, η οποία αξίζει κατανόηση, όχι επίκριση. Η κόπωση που σχετίζεται με τη θεραπεία μπορεί κάποιες ημέρες να κάνει τη σωματική δραστηριότητα να φαίνεται πραγματικά αδύνατη. Η συναισθηματική δυσφορία (το άγχος, η κατάθλιψη, το πένθος και η αβεβαιότητα που συνοδεύουν τη διάγνωση καρκίνου) συχνά αλλάζει τις διατροφικές συνήθειες. Το φαγητό μπορεί να γίνει μία από τις λίγες σταθερές πηγές παρηγοριάς σε μια περίοδο κατά την οποία όλα τα υπόλοιπα μοιάζουν να είναι εκτός ελέγχου.
Η κατανάλωση φαγητού λόγω άγχους κατά τη θεραπεία του καρκίνου είναι μια απολύτως κατανοητή ανθρώπινη αντίδραση. Ακόμη και θετικές αλλαγές μπορούν να συμβάλουν: αν διακόψετε το κάπνισμα κατά τη διάρκεια της θεραπείας (μια πραγματικά υγιεινή απόφαση), η όρεξη και η αίσθηση της γεύσης σας μπορεί να επανέλθουν, οδηγώντας σε αυξημένη πρόσληψη τροφής.
Το να γνωρίζετε γιατί έχετε πάρει βάρος είναι το πρώτο βήμα για να το διαχειριστείτε, χωρίς το πρόσθετο βάρος της ενοχής.
Αύξηση βάρους κατά τη διάρκεια και μετά τη θεραπεία: Τι συμβαίνει πραγματικά
Τώρα που κατανοείτε τις αιτίες, ας γίνουμε πιο συγκεκριμένοι. Πόση αύξηση βάρους είναι συνηθισμένη; Ποιοι επηρεάζονται περισσότερο; Και τι συμβαίνει μέσα στο σώμα σας που η ζυγαριά δεν μπορεί να σας δείξει;
Ποιοι καρκίνοι και ποιες θεραπείες συνδέονται περισσότερο με την αύξηση βάρους
Η αύξηση βάρους κατά τη διάρκεια και μετά τη θεραπεία αναφέρεται συχνότερα στον καρκίνο του μαστού, του προστάτη, του παχέος εντέρου και του ορθού, καθώς και των ωοθηκών, αλλά μπορεί να εμφανιστεί με οποιοδήποτε θεραπευτικό σχήμα περιλαμβάνει στεροειδή ή ορμονικούς χειρισμούς. Παλαιότερες ανασκοπήσεις ανέφεραν ότι το 50 έως 96% των γυναικών που λάμβαναν επικουρική χημειοθεραπεία για καρκίνο του μαστού παρουσίασαν αύξηση βάρους, με μέσες τιμές από 2,5 έως 6,2 kg. Μια ευρωπαϊκή μετα-ανάλυση του 2017, η οποία συμπεριέλαβε 25 μελέτες, διαπίστωσε συνολική μέση αύξηση 2,7 kg, γεγονός που υποδηλώνει ότι ο πραγματικός μέσος όρος μπορεί να βρίσκεται στο χαμηλότερο άκρο αυτού του εύρους [1].
Οι νεότεροι ασθενείς και όσοι έχουν όγκους θετικούς στους ορμονικούς υποδοχείς τείνουν να επηρεάζονται περισσότερο [10]. Οι ασθενείς με αιματολογικούς καρκίνους, όπως το λέμφωμα, που λαμβάνουν παρατεταμένη αγωγή με στεροειδή εμφανίζουν επίσης σημαντικές μεταβολές βάρους, οι οποίες συχνά παραβλέπονται στις συζητήσεις για τη ζωή μετά τον καρκίνο [19].
Ακολουθεί μια σύντομη επισκόπηση του πώς διαφέρουν τα μοτίβα αύξησης βάρους ανά τύπο καρκίνου:
| Τύπος καρκίνου | Θεραπείες που συνδέονται με αύξηση βάρους | Συνήθης εικόνα |
|---|---|---|
| Μαστού | Χημειοθεραπεία, ταμοξιφαίνη, αναστολείς αρωματάσης, στεροειδή | Έχει μελετηθεί περισσότερο· μέση αύξηση 2,7 kg (συνολικά στις μελέτες), με μεμονωμένες αυξήσεις έως 10 kg ή περισσότερο [1] |
| Προστάτη | Θεραπεία στέρησης ανδρογόνων, στεροειδή | Σταδιακή απώλεια μυϊκής μάζας και αύξηση λίπους σε διάστημα μηνών [6] |
| Παχέος εντέρου και ορθού | Χημειοθεραπεία, στεροειδή | Περίπου το 25% των ασθενών παίρνουν περισσότερα από 5 kg κατά τη διάρκεια της επικουρικής χημειοθεραπείας [20] |
| Ωοθηκών | Χημειοθεραπεία, ορμονοθεραπεία, στεροειδή | Παρόμοια εικόνα με τον καρκίνο του μαστού |
| Αιματολογικοί καρκίνοι | Παρατεταμένη αγωγή με στεροειδή, μειωμένη κινητικότητα | Πάνω από το 60% των επιζώντων από λέμφωμα αναφέρουν αύξηση βάρους [19] |
Σύσταση σώματος: Γιατί η ζυγαριά δεν δείχνει όλη την εικόνα
Υπάρχει κάτι που τα περισσότερα άρθρα για αυτό το θέμα παραλείπουν, και έχει μεγάλη σημασία. Το βάρος σας είναι απλώς ένας αριθμός και δεν διακρίνει τη μυϊκή μάζα από το λίπος και τα υγρά. Κατά τη διάρκεια και μετά τη θεραπεία του καρκίνου, πολλοί άνθρωποι εμφανίζουν αυτό που οι ερευνητές ονομάζουν σαρκοπενική παχυσαρκία: ταυτόχρονη απώλεια μυϊκής μάζας και αύξηση λιπώδους μάζας [7]. Στους ασθενείς με καρκίνο και ΔΜΣ άνω του 30, περίπου ένας στους τέσσερις πληροί τα κριτήρια για σαρκοπενική παχυσαρκία [7].
Αυτό σημαίνει ότι η ένδειξη της ζυγαριάς μπορεί να αλλάζει ελάχιστα, ενώ η σύσταση του σώματός σας μεταβάλλεται δραματικά. Ή ο αριθμός ανεβαίνει, αλλά στην πραγματικότητα χάνετε τον ίδιο τον μυϊκό ιστό που προστατεύει τη μεταβολική σας υγεία, την οστική σας πυκνότητα και τη σωματική σας λειτουργικότητα.
Η άλιπη μάζα σώματος είναι ο ισχυρότερος καθοριστικός παράγοντας του μεταβολικού ρυθμού ηρεμίας σας [8]. Λιγότερη μυϊκή μάζα σημαίνει ότι καίτε λιγότερες θερμίδες σε ηρεμία, κάτι που διευκολύνει τη μελλοντική αύξηση βάρους και δυσκολεύει την απώλειά του. Είναι ένας φαύλος κύκλος, που ξεκινά κατά τη διάρκεια της θεραπείας.
Συμβουλή: Αντί να ανεβαίνετε στη ζυγαριά κάθε πρωί, σκεφτείτε να παρακολουθείτε πώς σας εφαρμόζουν τα ρούχα σας, τα επίπεδα ενέργειας και τη δύναμή σας. Αν θέλετε μια πιο ακριβή εικόνα, η περίμετρος της μέσης είναι μια χρήσιμη και απλή μέτρηση που μπορείτε να κάνετε στο σπίτι. Οι εξετάσεις DEXA, εφόσον είναι διαθέσιμες μέσω της ομάδας φροντίδας σας, παρέχουν λεπτομερή ανάλυση του λίπους, της μυϊκής μάζας και των οστών.
Πόσο διαρκεί; Θέτοντας ρεαλιστικές προσδοκίες
Αυτή είναι η ερώτηση που κάνουν σχεδόν όλοι και στην οποία σχεδόν κανείς δεν απαντά άμεσα: πότε σταματά αυτό;
Η αύξηση βάρους που σχετίζεται με τη θεραπεία συνήθως ξεκινά κατά τη διάρκεια της ενεργού θεραπείας και μπορεί να συνεχιστεί για μήνες έως χρόνια μετά, ιδιαίτερα αν λαμβάνετε συνεχιζόμενη ορμονοθεραπεία, όπως ταμοξιφαίνη ή έναν αναστολέα αρωματάσης [9]. Το βάρος γενικά σταθεροποιείται όταν ολοκληρωθεί η ορμονοθεραπεία ή όταν το σώμα σας προσαρμοστεί πλήρως, αλλά η αλήθεια είναι η εξής: χωρίς κάποια μορφή παρέμβασης, τα κιλά που πήρατε συνήθως δεν χάνονται από μόνα τους.
Αυτό δεν έχει σκοπό να σας αποθαρρύνει. Σκοπός είναι να σας βοηθήσει να θέσετε ρεαλιστικές προσδοκίες, ώστε να μη νιώθετε ότι έχετε αποτύχει έξι μήνες μετά τη θεραπεία, αν η ζυγαριά δεν έχει επανέλθει μαγικά στην προηγούμενη ένδειξη. Οι σταδιακές, διατηρήσιμες αλλαγές (σαν αυτές που θα καλύψουμε στις επόμενες ενότητες) μπορούν πράγματι να κάνουν ουσιαστική διαφορά. Χρειάζονται όμως χρόνο, και αυτό είναι απολύτως φυσιολογικό.
Απώλεια βάρους κατά τη θεραπεία: Πότε προκαλεί ανησυχία
Οι αλλαγές στο βάρος κατά τη διάρκεια του καρκίνου δεν κινούνται μόνο προς μία κατεύθυνση. Πολλοί ασθενείς αντιμετωπίζουν το αντίθετο πρόβλημα: ακούσια απώλεια βάρους λόγω μειωμένης όρεξης, ναυτίας, αλλαγών στη γεύση, πληγών στο στόμα και αυξημένων μεταβολικών αναγκών ενός οργανισμού που καταπολεμά τον καρκίνο. Κάποιος βαθμός διακύμανσης του βάρους κατά τη θεραπεία είναι αναμενόμενος. Όμως, η σημαντική, μη προγραμματισμένη απώλεια βάρους χρειάζεται προσοχή.
Πότε η απώλεια βάρους γίνεται επικίνδυνη
Μιλήστε με την ομάδα φροντίδας σας εάν ισχύει κάποιο από τα παρακάτω:
- Έχετε χάσει περισσότερο από το 5% του σωματικού σας βάρους μέσα σε έξι μήνες χωρίς να το επιδιώκετε [11].
- Χάνετε βάρος γρήγορα, μέσα σε ημέρες αντί για εβδομάδες. Αυτό μπορεί να υποδηλώνει απώλεια υγρών ή αφυδάτωση, κάτι που χρειάζεται ιατρική προσοχή.
- Αισθάνεστε υπερβολική αδυναμία ή κόπωση για να ανταποκριθείτε στις καθημερινές δραστηριότητες.
- Αδυνατείτε συστηματικά να φάτε ή να πιείτε όσο συνήθως.
Σε προχωρημένους καρκίνους, ιδιαίτερα του γαστρεντερικού συστήματος και του πνεύμονα, μπορεί να εμφανιστεί μια κατάσταση που ονομάζεται καχεξία. Πρόκειται για ένα σύνθετο σύνδρομο απώλειας μυϊκής μάζας που οφείλεται τόσο στη μειωμένη πρόσληψη τροφής όσο και σε διαταραχές του μεταβολισμού [12]. Επηρεάζει έως και το 80% των ασθενών με καρκίνους του ανώτερου γαστρεντερικού συστήματος, συμπεριλαμβανομένου του καρκίνου του παγκρέατος, και απαιτεί ειδική ιατρική αντιμετώπιση πέρα από απλές διατροφικές αλλαγές [13]. Η ομάδα σας θα πρέπει να παρακολουθεί για τυχόν εμφάνισή της, αλλά μη διστάσετε να ανοίξετε εσείς τη συζήτηση.
Προστατεύοντας τη θρέψη σας κατά την ενεργό θεραπεία
Όταν η όρεξη είναι μειωμένη και το φαγητό μοιάζει με αγγαρεία, ο στόχος δεν είναι η τελειότητα. Είναι η επαρκής θρέψη. Σκεφτείτε το ως έναν τρόπο να δώσετε στο σώμα σας τα καύσιμα που χρειάζεται για να ανταπεξέλθει στη θεραπεία, όχι ως τήρηση μιας δίαιτας.
Μερικές προσεγγίσεις που βοηθούν πολλούς ασθενείς: τρώτε μικρές ποσότητες συχνά μέσα στην ημέρα (πέντε έως έξι μικρά γεύματα αντί για τρία μεγάλα), προτιμάτε τροφές πλούσιες σε θερμίδες και θρεπτικά συστατικά όταν μπορείτε να τις καταναλώσετε (βούτυρα ξηρών καρπών, αβοκάντο, smoothies με στραγγιστό γιαούρτι, αυγά) και πίνετε υγρά ανάμεσα στα γεύματα αντί κατά τη διάρκειά τους, ώστε να μη γεμίζει το στομάχι σας πριν φάτε αρκετά.
Αν το φαγητό σάς δυσκολεύει συστηματικά, ζητήστε από την ομάδα φροντίδας σας να σας παραπέμψει σε διαιτολόγο με άδεια άσκησης επαγγέλματος και εξειδίκευση στην ογκολογική διατροφή. Μπορεί να δημιουργήσει ένα πλάνο προσαρμοσμένο στις παρενέργειες της θεραπείας σας και στις ιδιαίτερες ανάγκες σας. Αυτή είναι η ειδίκευσή του. Αξιοποιήστε τη βοήθειά του.
Τι μπορείτε να κάνετε, χωρίς εμμονή με τη ζυγαριά
Αυτό είναι το πρακτικό επίκεντρο του άρθρου. Όλα όσα ακολουθούν βασίζονται σε μία αρχή: υποστηρίξτε την ανάρρωση και τη μακροπρόθεσμη υγεία σας μέσα από βιώσιμες συνήθειες, όχι μέσα από περιορισμούς ή τιμωρία. Αν μια στρατηγική σας προκαλεί αίσθημα στέρησης, άγχος ή ενοχές, δεν είναι η κατάλληλη στρατηγική.
Φτιάχνοντας ένα πιάτο που υποστηρίζει την ανάρρωση
Δεν χρειάζεστε ένα περίπλοκο πρόγραμμα διατροφής. Ένας απλός νοητικός οδηγός αρκεί: επιδιώξτε περίπου το μισό πιάτο σας να αποτελείται από λαχανικά και φρούτα, το ένα τέταρτο από άπαχες πηγές πρωτεΐνης (κοτόπουλο, ψάρι, όσπρια, τόφου, αυγά) και το άλλο τέταρτο από δημητριακά ολικής άλεσης (καστανό ρύζι, κινόα, ψωμί ολικής άλεσης). Έτσι προσφέρετε στο σώμα σας τις φυτικές ίνες, τις βιταμίνες και τη σταθερή παροχή ενέργειας που χρειάζεται, χωρίς να απαιτείται μέτρηση θερμίδων.
Η πρωτεΐνη αξίζει ιδιαίτερη προσοχή. Οι επιζώντες του καρκίνου γενικά ωφελούνται από την πρόσληψη περίπου 1,0 έως 1,5 γραμμαρίων πρωτεΐνης ανά κιλό σωματικού βάρους ημερησίως, κατανεμημένων στα γεύματα αντί να συγκεντρώνονται σε ένα μόνο γεύμα [8][14]. Αυτό υποστηρίζει τη διατήρηση της μυϊκής μάζας, τον σημαντικότερο προστατευτικό παράγοντα για τον μεταβολισμό και τη σωματική λειτουργικότητά σας. Σκεφτείτε δύο αυγά στο πρωινό, λίγο κοτόπουλο ή ρεβίθια στο μεσημεριανό και ψάρι ή φακές στο βραδινό.
Οι αντιφλεγμονώδεις τροφές υποστηρίζουν επίσης την ανάρρωση: μούρα, πράσινα φυλλώδη λαχανικά, λιπαρά ψάρια όπως ο σολομός, ξηροί καρποί και ελαιόλαδο. Δεν χρειάζεται να αλλάξετε τα πάντα μονομιάς. Η προσθήκη μίας ακόμη μερίδας λαχανικών στην ημέρα σας είναι μια ουσιαστική αρχή. Για μια πιο αναλυτική ματιά στο τι να τρώτε κατά τη διάρκεια και μετά τη θεραπεία, ο οδηγός μας Διατροφή και καρκίνος: Τι να τρώτε, τι να αποφεύγετε και τι έχει πραγματικά σημασία καλύπτει το θέμα συνολικά.
| ✓ Τι να κάνετε | ✗ Τι να αποφεύγετε |
|---|---|
| Τρώτε σε τακτικές ώρες, ακόμη κι αν δεν πεινάτε | Να παραλείπετε γεύματα ελπίζοντας να «εξοικονομήσετε» θερμίδες (αυτό έχει το αντίθετο αποτέλεσμα) |
| Συμπεριλάβετε πρωτεΐνη σε κάθε γεύμα και σνακ | Να βασίζεστε σε συμπληρώματα αντί για μη επεξεργασμένες τροφές |
| Γεμίστε το μισό πιάτο σας με φρούτα και λαχανικά | Να αποκλείετε ολόκληρες ομάδες τροφίμων (οι υδατάνθρακες δεν είναι ο εχθρός) |
| Φροντίστε να ενυδατώνεστε ανάμεσα στα γεύματα | Να πίνετε μεγάλες ποσότητες υγρών κατά τη διάρκεια των γευμάτων (αυτό μειώνει την όρεξη όταν χρειάζεται να φάτε) |
| Επιτρέψτε στον εαυτό σας αγαπημένα φαγητά που σας παρηγορούν, με μέτρο | Να χαρακτηρίζετε τις τροφές ως «καλές» ή «κακές». Αυτή η γλώσσα δημιουργεί ντροπή |
| Προετοιμάστε απλά γεύματα όταν έχετε αρκετή ενέργεια | Να περιμένετε μέχρι να εξαντληθείτε για να αποφασίσετε τι θα φάτε το βράδυ |
Κίνηση που υποστηρίζει την ανάρρωση, όχι τιμωρία
Ας δούμε την άσκηση από μια εντελώς διαφορετική οπτική. Μετά τη θεραπεία του καρκίνου, η κίνηση δεν αφορά την καύση θερμίδων ούτε το να «κερδίσετε» το φαγητό σας. Αφορά τη διατήρηση της μυϊκής μάζας, τη βελτίωση της ενέργειας, τη μείωση του κινδύνου υποτροπής και την υποστήριξη της ψυχικής σας υγείας. Οι έρευνες δείχνουν σταθερά ότι η σωματική δραστηριότητα μετά τη θεραπεία του καρκίνου είναι ένα από τα πιο προστατευτικά πράγματα που μπορείτε να κάνετε [15].
Ο γενικός στόχος: 150 λεπτά αερόβιας δραστηριότητας μέτριας έντασης την εβδομάδα (περπάτημα, κολύμπι, ποδηλασία), μαζί με προπόνηση αντιστάσεων τουλάχιστον δύο φορές την εβδομάδα [15]. Αν όμως ξεκινάτε από το μηδέν, όπως συμβαίνει με πολλούς επιζώντες, αυτός ο στόχος είναι ο προορισμός σας, όχι το σημείο από το οποίο πρέπει να αρχίσετε.
Ξεκινήστε με ό,τι μπορείτε πραγματικά να κάνετε. Έναν δεκάλεπτο περίπατο γύρω από το τετράγωνο. Μερικά καθίσματα με το βάρος του σώματος, κρατώντας τον πάγκο της κουζίνας. Πέντε λεπτά ήπιων διατάσεων. Προχωρήστε σταδιακά από εκεί. Προσθέστε ένα ή δύο λεπτά κάθε εβδομάδα. Η συνέπεια μετράει πολύ περισσότερο από την ένταση.
Η προπόνηση αντιστάσεων είναι αδιαπραγμάτευτη για τους επιζώντες του καρκίνου. Είναι ο πιο αποτελεσματικός τρόπος διατήρησης και αποκατάστασης της μυϊκής μάζας, η οποία καθορίζει τον μεταβολικό σας ρυθμό και κάνει τη διαχείριση του βάρους πραγματικά ευκολότερη με την πάροδο του χρόνου. Ωστόσο, λιγότεροι από ένας στους πέντε επιζώντες πληρούν τις συστάσεις τόσο για αερόβια άσκηση όσο και για άσκηση με αντιστάσεις [16]. Οι ασκήσεις με το βάρος του σώματος, τα λάστιχα αντίστασης ή οι ελαφριοί αλτήρες μετρούν όλα. Αν μπορείτε να συνεργαστείτε με φυσικοθεραπευτή ή ειδικό στην άσκηση για άτομα με καρκίνο, ακόμη καλύτερα. Θα σχεδιάσουν ένα πρόγραμμα που λαμβάνει υπόψη το ιστορικό της θεραπείας σας και τυχόν σωματικούς περιορισμούς.
Συνεργασία με την ομάδα φροντίδας σας
Πριν κάνετε σημαντικές αλλαγές στη διατροφή ή στο πρόγραμμα άσκησής σας, συζητήστε με τον ογκολόγο σας, τον γενικό γιατρό σας ή έναν διαιτολόγο με άδεια άσκησης επαγγέλματος. Μπορούν να λάβουν υπόψη τη συγκεκριμένη θεραπεία σας, τα φάρμακα που λαμβάνετε, τυχόν υπάρχουσες παθήσεις και το ιστορικό του βάρους σας πριν από τη διάγνωση.
Μια ουσιαστική συζήτηση για τη διαχείριση του βάρους με την ομάδα φροντίδας σας μπορεί να περιλαμβάνει εξετάσεις αίματος για τον έλεγχο της λειτουργίας του θυρεοειδούς, του σακχάρου και της χοληστερόλης, παραμέτρων που μπορούν να επηρεαστούν από τη θεραπεία και επηρεάζουν όλες το βάρος. Η ομάδα σας μπορεί να αποκλείσει ιατρικούς παράγοντες που ίσως δεν είχατε σκεφτεί.
Μια σύσταση που αξίζει να γνωρίζετε: αν σας έχει συστηθεί απώλεια βάρους, ο γενικά αποδεκτός στόχος είναι να μην ξεπερνά τα 0,5 έως 1 κιλό (περίπου 1 έως 2 λίβρες) την εβδομάδα [17]. Αυτός ο ρυθμός προκύπτει από γενικές κλινικές οδηγίες και όχι από έρευνες ειδικά για τον καρκίνο, και αυτό που λειτουργεί καλύτερα για εσάς μπορεί να διαφέρει, οπότε συζητήστε το με την ομάδα σας. Η πολύ γρήγορη απώλεια βάρους κατά τη διάρκεια ή λίγο μετά τη θεραπεία μπορεί να θέσει σε κίνδυνο την ανάρρωσή σας και να μειώσει τη μυϊκή μάζα [21]. Το «αργά και σταθερά» δεν είναι εδώ απλώς μια έκφραση. Είναι ιατρικά ορθό.
Φάρμακα, βάρος και τι διαφαίνεται στον ορίζοντα
Ένα από τα πιο πρακτικά πράγματα που μπορείτε να κάνετε είναι να κατανοήσετε ακριβώς ποια φάρμακα του θεραπευτικού σας σχήματος μπορεί να συμβάλλουν στις αλλαγές του βάρους σας. Ακολουθεί μια απλή επισκόπηση:
- Ταμοξιφαίνη (καρκίνος του μαστού): Μεταβάλλει τη δράση των οιστρογόνων· σχετίζεται με σταδιακή αύξηση βάρους και αλλαγές στην κατανομή του λίπους [2].
- Αναστολείς αρωματάσης (λετροζόλη, αναστροζόλη): Μειώνουν την παραγωγή οιστρογόνων· συνδέονται με αύξηση του σωματικού λίπους και πόνο στις αρθρώσεις που μπορεί να περιορίσει τη σωματική δραστηριότητα [2][18].
- Πρεδνιζόνη και δεξαμεθαζόνη (διάφορες μορφές καρκίνου): Αυξάνουν την όρεξη, ευνοούν την κατακράτηση υγρών και ενισχύουν την αποθήκευση λίπους στην κοιλιά [3]. Οι επιδράσεις μπορεί να είναι έντονες και ταχείες.
- Θεραπεία στέρησης ανδρογόνων (καρκίνος του προστάτη): Μειώνει την τεστοστερόνη· οδηγεί σε απώλεια μυϊκής μάζας, αύξηση λίπους και επιβράδυνση του μεταβολισμού [6].
Αν κάποιο φάρμακο του θεραπευτικού σας σχήματος προκαλεί σημαντική αύξηση βάρους, μιλήστε με τον ογκολόγο σας, αλλά ποτέ μη διακόπτετε ή τροποποιείτε μόνοι σας μια συνταγογραφημένη αντικαρκινική θεραπεία. Η αποτελεσματικότητα της θεραπείας έχει πάντα προτεραιότητα. Ο γιατρός σας ενδέχεται να μπορεί να προσαρμόσει τον χρόνο χορήγησης, τη δοσολογία ή το συγκεκριμένο φάρμακο, χωρίς να υπονομεύσει τη θεραπεία σας.
Ίσως επίσης αναρωτιέστε για τους αγωνιστές των υποδοχέων GLP-1 (σεμαγλουτίδη, που κυκλοφορεί ως Ozempic και Wegovy), οι οποίοι έχουν μεταμορφώσει τη διαχείριση του βάρους για πολλούς ανθρώπους. Ερευνητές σε μεγάλα ογκολογικά κέντρα μελετούν ενεργά αν αυτά τα φάρμακα είναι ασφαλή και αποτελεσματικά ειδικά για άτομα που έχουν επιβιώσει από καρκίνο. Τα πρώιμα ερευνητικά ευρήματα είναι ενθαρρυντικά, αλλά δεν επιτρέπουν ακόμη οριστικά συμπεράσματα. Δεν υπάρχουν καθιερωμένες ογκολογικές κατευθυντήριες οδηγίες για τη χρήση τους και θα πρέπει να εξετάζονται μόνο υπό άμεση ιατρική επίβλεψη. Δείτε το ως έναν τομέα του οποίου αξίζει να παρακολουθείτε τις εξελίξεις, όχι ως σύσταση για να ενεργήσετε ακόμη.
Το συναισθηματικό βάρος των αλλαγών στο βάρος
Θα σας αδικούσαμε αν μιλούσαμε μόνο για θερμίδες και άσκηση. Για πολλούς ανθρώπους που έχουν επιβιώσει από καρκίνο, η αύξηση βάρους μετά τη θεραπεία δεν είναι μόνο σωματική πρόκληση. Είναι και μια συναισθηματική πρόκληση που πληγώνει βαθιά. Το σώμα σας άλλαξε χωρίς την άδειά σας κατά τη διάρκεια της θεραπείας και, βλέποντας μια διαφορετική αντανάκλαση στον καθρέφτη, μπορεί να νιώθετε ότι ο καρκίνος σάς στέρησε κάτι ακόμη.
Η εικόνα του σώματος μετά τον καρκίνο είναι περίπλοκη υπόθεση. Μπορεί να νιώθετε αμηχανία με ρούχα που παλιά σας έκαναν. Ίσως φοβάστε τις κοινωνικές περιστάσεις όπου οι άλλοι σχολιάζουν την εμφάνισή σας, ακόμη κι όταν έχουν καλές προθέσεις. Ίσως νιώθετε απογοήτευση επειδή «θα έπρεπε» να αισθάνεστε ευγνωμοσύνη που είστε στη ζωή, κι όμως πενθείτε για το σώμα που είχατε πριν. Όλα αυτά τα συναισθήματα είναι θεμιτά και συνηθισμένα. Αν δυσκολεύεστε να νιώσετε οικεία μέσα στο σώμα σας μετά τη θεραπεία, το άρθρο μας Εικόνα σώματος μετά τον καρκίνο: Αποδοχή της αλλαγής, ενίσχυση της αυτοπεποίθησης και συμφιλίωση με τον εαυτό διερευνά σε βάθος αυτά τα συναισθήματα και προτείνει πρακτικούς τρόπους για να προχωρήσετε.
Όταν το φαγητό γίνεται μηχανισμός αντιμετώπισης
Κατά τη διάρκεια και μετά τη θεραπεία, το φαγητό μπορεί να γίνει ένα από τα λίγα πράγματα που σας προσφέρουν παρηγοριά και μια αίσθηση ελέγχου. Αυτό είναι κατανοητό. Όταν όμως το φαγητό γίνεται ο κύριος τρόπος με τον οποίο διαχειρίζεστε το άγχος, τη θλίψη, τη μοναξιά ή την πλήξη, μπορεί να δημιουργηθεί ένας κύκλος που είναι δύσκολο να σπάσετε χωρίς βοήθεια. Και αυτός ο κύκλος συχνά συνοδεύεται από ντροπή, η οποία απλώς επιδεινώνει τα πράγματα.
Υπάρχουν πιο ήπιες εναλλακτικές. Η συζήτηση με έναν σύμβουλο ψυχικής υγείας ή ψυχολόγο (ιδιαίτερα με εμπειρία στην ογκολογία) μπορεί να σας βοηθήσει να αναπτύξετε νέες στρατηγικές αντιμετώπισης. Οι ομάδες υποστήριξης ατόμων που έχουν επιβιώσει από καρκίνο, δια ζώσης ή διαδικτυακά, σας συνδέουν με ανθρώπους που πραγματικά καταλαβαίνουν. Η τήρηση ημερολογίου, οι πρακτικές ενσυνειδητότητας, ακόμη και οι σύντομες ασκήσεις αναπνοής μπορούν να δημιουργήσουν μια παύση ανάμεσα στο συναισθηματικό ερέθισμα και την αυτόματη στροφή στο φαγητό. Η αναζήτηση αυτού του είδους βοήθειας δεν είναι αδυναμία. Είναι ένα από τα πιο έξυπνα πράγματα που μπορείτε να κάνετε για την ανάρρωσή σας.
Επικοινωνία με τον σύντροφο και την οικογένεια
Τα σχόλια αγαπημένων προσώπων για το βάρος, ακόμη και καλοπροαίρετα όπως «πρέπει να το τρως αυτό;» ή «δείχνεις τόσο καλά τώρα!» (που υπονοεί «έχεις πάρει βάρος»), μπορεί να πληγώσουν βαθιά. Αν αυτό σας δυσκολεύει, έχετε κάθε δικαίωμα να θέσετε όρια.
Μια απλή φράση μπορεί να αρκεί: «Φροντίζω την υγεία μου μαζί με την ομάδα που με παρακολουθεί. Αυτό που με βοηθά περισσότερο αυτή τη στιγμή είναι η υποστήριξή σου, όχι οι συμβουλές για το φαγητό». Οι περισσότεροι άνθρωποι θα το σεβαστούν, αν το πείτε ξεκάθαρα.
Για τους συντρόφους και τους φροντιστές που διαβάζουν αυτό το κείμενο: το πιο χρήσιμο που μπορείτε να κάνετε είναι να εστιάσετε σε κοινές υγιεινές συνήθειες (να μαγειρεύετε μαζί, να κάνετε βραδινούς περιπάτους, να ρωτάτε «πώς μπορώ να σε στηρίξω;»), αντί να παρακολουθείτε τι τρώει το αγαπημένο σας πρόσωπο ή να σχολιάζετε το βάρος του. Ο ρόλος σας είναι να είστε συμπαίκτης, όχι αστυνόμος του φαγητού.
Πότε να μιλήσετε με την ομάδα φροντίδας σας
Ορισμένες μεταβολές βάρους απαιτούν άμεση συζήτηση με την ιατρική σας ομάδα. Ακολουθούν σαφείς ενδείξεις:
Για την αύξηση βάρους: Το βάρος σας έχει αυξηθεί περισσότερο από 5% σε σχέση με πριν από τη θεραπεία και αυτό επηρεάζει την κινητικότητα, τη διάθεσή σας ή δείκτες υγείας, όπως η αρτηριακή πίεση ή το σάκχαρο στο αίμα. Προσέξτε επίσης τυχόν νέο οίδημα ή ξαφνικό πρήξιμο. Αυτό μπορεί να υποδηλώνει κατακράτηση υγρών αντί για αύξηση λίπους και ίσως χρειάζεται διαφορετική αντιμετώπιση.
Για την απώλεια βάρους: Έχετε χάσει ακούσια περισσότερο από 5% του σωματικού σας βάρους [11], δεν μπορείτε να φάτε ή να πιείτε κανονικά για περισσότερες από λίγες ημέρες ή αισθάνεστε επίμονη αδυναμία που δεν υποχωρεί με την ξεκούραση.
Και στις δύο περιπτώσεις: Ενδείξεις κατάθλιψης που επηρεάζουν τις διατροφικές σας συνήθειες, επίμονη κόπωση που δεν βελτιώνεται ή νέα συμπτώματα, όπως δύσπνοια ή ζάλη.
Η ογκολογική σας ομάδα το έχει αντιμετωπίσει χιλιάδες φορές. Δεν θα σας κρίνει. Το βάρος είναι θέμα ιατρικής συζήτησης, όχι ηθικής κρίσης. Και είναι μια συζήτηση που αξίζει να γίνει.
Το σώμα σας σάς στήριξε στη θεραπεία: τώρα στηρίξτε το εσείς
Οι μεταβολές βάρους κατά τη διάρκεια και μετά τη θεραπεία του καρκίνου είναι μια σχεδόν καθολική εμπειρία, με πραγματικές ιατρικές εξηγήσεις. Δεν αντικατοπτρίζουν τον χαρακτήρα, την πειθαρχία ή την αξία σας. Το σώμα σας έκανε κάτι εξαιρετικό. Σας βοήθησε να περάσετε τη θεραπεία. Τώρα ζητά υπομονή και υποστήριξη, όχι τιμωρία.
Τρία πράγματα που αξίζει να κρατήσετε από αυτό το άρθρο: Πρώτον, μιλήστε με την ομάδα φροντίδας σας για κάθε σημαντική μεταβολή βάρους. Μπορούν να σας βοηθήσουν με τρόπους που ίσως δεν περιμένετε. Δεύτερον, εστιάστε σε θρεπτικές τροφές και στη σταδιακή, τακτική σωματική δραστηριότητα, αντί για διατροφικούς περιορισμούς ή εξαντλητική άσκηση. Τρίτον, δείξτε στον εαυτό σας την ίδια υπομονή που θα δείχνατε σε έναν φίλο που περνά το ίδιο.
Η ανάρρωση είναι μια διαδικασία, όχι μια γραμμή τερματισμού. Έχετε ήδη αποδείξει ότι μπορείτε να ξεπεράσετε δυσκολίες. Αυτό είναι απλώς το επόμενο κεφάλαιο και δεν χρειάζεται να το διανύσετε χωρίς υποστήριξη.
Βιβλιογραφικές αναφορές
[1] van den Berg, M. M. G. A., Winkels, R. M., de Kruif, J. Th. C. M., van Laarhoven, H. W. M., Visser, M., de Vries, J. H. M., de Vries, Y. C., & Kampman, E. (2017). Μεταβολή του βάρους κατά τη χημειοθεραπεία σε ασθενείς με καρκίνο του μαστού: Μια μετα-ανάλυση. BMC Cancer, 17(1), 259. https://doi.org/10.1186/s12885-017-3242-4
[2] Mendez, V., Diedrichsen Marstrand, S., Nielsen, A., Lund-Jacobsen, T., Kistorp, C., Schwarz, P., & Buch-Larsen, K. (2025). Μεταβολές στη σύσταση του σώματος σε γυναίκες με πρώιμο καρκίνο του μαστού μετά από επικουρική θεραπεία: Μια συστηματική ανασκόπηση. Acta Oncologica, 64, 1640-1647. https://doi.org/10.2340/1651-226X.2025.44707
[3] Cancer Research UK. (χ.χ.). Στεροειδή (δεξαμεθαζόνη, πρεδνιζολόνη, μεθυλπρεδνιζολόνη). https://www.cancerresearchuk.org/about-cancer/treatment/drugs/steroids
[4] Abreu, M. (2024). Διερεύνηση της ενεργειακής δαπάνης και της σύστασης του σώματος σε ασθενείς με καρκίνο κατά τη διάρκεια και μετά την αρχική θεραπεία [Διδακτορική διατριβή, Universiteit Antwerpen]. https://doi.org/10.63028/10067/2067610151162165141
[5] Gordon, A. M., Hurwitz, S., Shapiro, C. L., & Leboff, M. S. (2011). Πρόωρη ωοθηκική ανεπάρκεια και μεταβολές στη σύσταση του σώματος με την επικουρική χημειοθεραπεία για τον καρκίνο του μαστού. Menopause, 18(11), 1244-1248. https://doi.org/10.1097/gme.0b013e31821b849b
[6] Umlauff, L., Weber, M., Freitag, N., Hackett, D. A., Bloch, W., & Schumann, M. (2022). Διατροφικές παρεμβάσεις για τη βελτίωση της σύστασης του σώματος σε άνδρες που λαμβάνουν θεραπεία στέρησης ανδρογόνων για καρκίνο του προστάτη. Prostate Cancer and Prostatic Diseases, 25, 149-158. https://doi.org/10.1038/s41391-021-00411-7
[7] Gortan Cappellari, G., Brasacchio, C., Laudisio, D., και συν. (2022). Σαρκοπενική παχυσαρκία: Τι ισχύει στο πλαίσιο του καρκίνου; Nutrition, 98, 111624. https://doi.org/10.1016/j.nut.2022.111624
[8] Arends, J., Bachmann, P., Baracos, V., και συν. (2017). Κατευθυντήριες οδηγίες της ESPEN για τη διατροφή σε ασθενείς με καρκίνο. Clinical Nutrition, 36(1), 11-48. https://doi.org/10.1016/j.clnu.2016.07.015
[9] Puklin, L. S., Li, F., Cartmel, B., και συν. (2023). Πορεία του βάρους μετά τη διάγνωση και θνησιμότητα σε γυναίκες με καρκίνο του μαστού. npj Breast Cancer, 9, 98. https://doi.org/10.1038/s41523-023-00603-5
[10] Hurtado de Mendoza, M. B., και συν. (2024). Η αύξηση του βάρους κατά 10% ή περισσότερο είναι συχνή σε επιζώσες από καρκίνο του μαστού. Όπως αναφέρθηκε στο ASCO Post, Ιούνιος 2024. https://ascopost.com/news/june-2024/many-breast-cancer-survivors-may-experience-excess-weight-gain
[11] Stott, D. J. (2021). Ακούσια απώλεια βάρους σε ηλικιωμένους. American Family Physician, 104(1), 34-40. https://www.aafp.org/pubs/afp/issues/2021/0700/p34.pdf
[12] Fearon, K., Strasser, F., Anker, S. D., και συν. (2011). Ορισμός και ταξινόμηση της καρκινικής καχεξίας: Μια διεθνής συναίνεση. The Lancet Oncology, 12(5), 489-495. https://doi.org/10.1016/S1470-2045(10)70218-7
[13] Bachmann, J., Ketterer, K., Marsch, C., και συν. (2009). Καχεξία που σχετίζεται με τον καρκίνο του παγκρέατος: Επίδραση στον μεταβολισμό και συσχέτιση με την απώλεια βάρους και την πνευμονική λειτουργία. BMC Cancer, 9, 255. https://doi.org/10.1186/1471-2407-9-255
[14] Muscaritoli, M., Arends, J., Bachmann, P., και συν. (2021). Πρακτική κατευθυντήρια οδηγία της ESPEN: Κλινική διατροφή στον καρκίνο. Clinical Nutrition, 40(5), 2898-2913. https://doi.org/10.1016/j.clnu.2021.02.005
[15] Campbell, K. L., Winters-Stone, K. M., Wiskemann, J., και συν. (2019). Κατευθυντήριες οδηγίες άσκησης για επιζώντες από καρκίνο: Δήλωση συναίνεσης από διεθνή διεπιστημονική στρογγυλή τράπεζα. Medicine and Science in Sports and Exercise, 51(11), 2375-2390. https://doi.org/10.1249/MSS.0000000000002116
[16] Coletta, A. M., Marquez, G., Thomas, P., και συν. (2019). Κλινικοί παράγοντες που σχετίζονται με την τήρηση των κατευθυντήριων οδηγιών για αερόβια σωματική δραστηριότητα και άσκηση με αντιστάσεις σε ασθενείς προγραμμάτων πρόληψης του καρκίνου και επιζώντες από καρκίνο. PLOS ONE, 14(8), e0220814. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0220814
[17] National Institute for Health and Care Excellence. (2014). Παχυσαρκία: Αναγνώριση, αξιολόγηση και αντιμετώπιση (Κλινική κατευθυντήρια οδηγία CG189). https://www.nice.org.uk/guidance/cg189
[18] Tenti, S., Correale, P., Cheleschi, S., Fioravanti, A., & Pirtoli, L. (2020). Μυοσκελετικές διαταραχές που προκαλούνται από αναστολείς της αρωματάσης: Τρέχουσες γνώσεις για τις κλινικές και μοριακές πτυχές. International Journal of Molecular Sciences, 21(16), 5625. https://doi.org/10.3390/ijms21165625
[19] Daniele, A., Guarini, A., De Summa, S., και συν. (2021). Η μεταβολή της σύστασης του σώματος, οι ανθυγιεινές συνήθειες ζωής και η θεραπεία με στεροειδή ως προγνωστικοί παράγοντες μεταβολικού κινδύνου σε επιζώντες από μη Hodgkin λέμφωμα. Journal of Personalized Medicine, 11(3), 215. https://doi.org/10.3390/jpm11030215
[20] Lee, D.-W., Cho, S., Shin, A., Han, S.-W., και συν. (2020). Δείκτης μάζας σώματος και μεταβολή του σωματικού βάρους κατά την επικουρική χημειοθεραπεία σε ασθενείς με καρκίνο του παχέος εντέρου: Αποτελέσματα της μελέτης AVANT. Scientific Reports, 10, 19467. https://doi.org/10.1038/s41598-020-76643-9
[21] Ligibel, J. A., Bohlke, K., May, A. M., και συν. (2022). Άσκηση, διατροφή και διαχείριση του βάρους κατά τη θεραπεία του καρκίνου: Κατευθυντήρια οδηγία της ASCO. Journal of Clinical Oncology, 40(22), 2491-2507. https://doi.org/10.1200/JCO.22.00687
Αυτό το άρθρο προορίζεται αποκλειστικά για εκπαιδευτικούς σκοπούς και δεν αποτελεί ιατρική συμβουλή. Συμβουλεύεστε πάντα τον γιατρό σας ή άλλον εξειδικευμένο επαγγελματία υγείας για καθοδήγηση προσαρμοσμένη στην περίπτωσή σας.
Το περιεχόμενο αυτό δημιουργήθηκε στο πλαίσιο του έργου YARN, το οποίο συγχρηματοδοτήθηκε από το πρόγραμμα EU4Health την περίοδο 2025-2028 (συμφωνία επιχορήγησης αριθ. 101219053).
