Zmiany masy ciała w trakcie i po leczeniu nowotworu: co jest normalne i co pomaga

Najważniejsze informacje

• Przyrost masy ciała po leczeniu nowotworu jest niezwykle częsty. Starsze badania szacowały, że dotyczy on od 50 do 96% kobiet otrzymujących chemioterapię z powodu raka piersi, a nowsze dane nadal wskazują na 35 do 85% [1]. Występuje również u mężczyzn leczonych z powodu raka prostaty i raka jelita grubego. To nie jest osobista porażka.
• Steroidy, hormonoterapia, menopauza wywołana chemioterapią, skrajne zmęczenie i jedzenie pod wpływem emocji — wszystkie te czynniki mają znaczenie. Zrozumienie medycznych przyczyn pomaga reagować z wyrozumiałością dla siebie zamiast obwiniać się.
• Utrata masy ciała w trakcie leczenia jest równie częsta i może stać się niebezpieczna, jeśli jest szybka lub niezamierzona. Twój zespół leczący musi o niej wiedzieć.
• Liczba na wadze nie pokazuje tego, co najważniejsze. Zmiany składu ciała (utrata mięśni przy jednoczesnym przyroście tkanki tłuszczowej) mogą zachodzić nawet wtedy, gdy masa ciała pozostaje taka sama.
• Odżywianie możliwe do utrzymania na dłuższą metę oraz łagodny, regularny ruch znacznie bardziej wspierają powrót do zdrowia niż restrykcyjne diety, które mogą wręcz go utrudniać.
• Zespół onkologiczny powinien uczestniczyć w każdej rozmowie o masie ciała. Porozmawiaj z nim przed wprowadzeniem istotnych zmian.

Leczenie dobiegło końca. Rozbrzmiał dzwonek na znak jego zakończenia, były uściski z pielęgniarkami i nadzieja, że ciało zacznie wracać do znajomego stanu. Tymczasem liczba na wadze zaczęła zmieniać się w nieoczekiwanym kierunku, ubrania układają się inaczej albo w niektóre poranki trudno rozpoznać własne odbicie. Jeśli brzmi to znajomo, wiedz, że wiele osób doświadcza tego samego. Przyrost masy ciała po leczeniu nowotworu to jedna z najczęstszych i najbardziej obciążających emocjonalnie niespodzianek, z którymi mierzą się osoby po leczeniu. A utrata masy ciała w trakcie terapii może być równie niepokojąca.

Ten artykuł wyjaśnia, dlaczego leczenie nowotworu powoduje zarówno wzrost, jak i spadek masy ciała, co mieści się w medycznej normie i co realnie można z tym zrobić — bez zawstydzania charakterystycznego dla kultury diet i bez niemożliwych do spełnienia standardów. Niezależnie od tego, czy mierzysz się z rakiem piersi, prostaty, jelita grubego, jajnika czy nowotworem krwi, zmiany te występują przy różnych rozpoznaniach. Twoje ciało przeszło przez ogromne wyzwanie. Porozmawiajmy o tym, co się z nim dzieje i jak wspierać je dalej.

Dlaczego leczenie nowotworu zmienia masę ciała

Działanie leczenia onkologicznego nie ogranicza się do komórek nowotworowych. Zmienia ono gospodarkę hormonalną, metabolizm, poziom energii i całą relację z jedzeniem. Zarówno wzrost, jak i spadek masy ciała są fizjologiczną odpowiedzią na silnie działające interwencje medyczne, a nie dowodem na to, że robisz coś źle.

Obserwujemy, że kiedy ludzie rozumieją mechanizmy stojące za zmianami masy ciała, przestają się obwiniać i zaczynają podejmować decyzje z większym spokojem i rozeznaniem. Przyjrzyjmy się więc temu bliżej.

Chemioterapia, steroidy i metabolizm

Chemioterapia może obniżać spoczynkowy wydatek energetyczny w trakcie leczenia, a wywołane przez nią zmiany składu ciała (zwłaszcza utrata mięśni) mogą sprawiać, że metabolizm pozostaje wolniejszy nawet po ostatnim wlewie [4]. Powoduje również głębokie, wszechogarniające zmęczenie — takie, przez które dojście do kuchni wydaje się maratonem — co znacznie zmniejsza liczbę kalorii spalanych codziennie podczas ruchu.

Do tego dochodzą steroidy. Leki takie jak prednizon i deksametazon, często przepisywane podczas chemioterapii w celu łagodzenia nudności i stanów zapalnych, znacznie zwiększają apetyt [3]. Sprzyjają też zatrzymywaniu płynów i odkładaniu tkanki tłuszczowej, szczególnie w okolicy brzucha i twarzy [3]. Wielu pacjentów opisuje podczas przyjmowania steroidów stały, dokuczliwy głód, który zupełnie nie przypomina zwykłego apetytu — ponieważ nim nie jest. Wywołują go leki.

Wiele osób po leczeniu zaskakuje to, że te efekty metaboliczne nie zawsze ustępują wraz z zakończeniem terapii. Organizm może potrzebować miesięcy, by odzyskać równowagę.

Hormonoterapia i menopauza

Leki stosowane w hormonoterapii raka piersi (tamoksyfen i inhibitory aromatazy, takie jak letrozol i anastrozol) zmieniają równowagę hormonalną organizmu w sposób, który bezpośrednio wpływa na masę i skład ciała [2]. Przegląd systematyczny wykazał powtarzalny wzrost masy tkanki tłuszczowej o 3,3 do 9,2% podczas leczenia uzupełniającego, niezależnie od tego, czy stosowano chemioterapię, hormonoterapię, czy obie metody [2]. U kobiet przed menopauzą chemioterapia może wywołać przedwczesną menopauzę, która sprzyja odkładaniu większej ilości tłuszczu i utracie beztłuszczowej masy ciała, nawet bez jakiejkolwiek zmiany nawyków żywieniowych [5].

U mężczyzn zachodzi podobny proces. Terapia deprywacji androgenowej stosowana w raku prostaty obniża poziom testosteronu, prowadząc do utraty mięśni, zwiększonego odkładania tłuszczu i spowolnienia metabolizmu [6]. Badania Uniwersytetu w Kolonii wykazały spadek beztłuszczowej masy ciała o 2 do 4% oraz wzrost masy tkanki tłuszczowej o 14% po 36 tygodniach ADT [6]. Efekty pod względem wyglądu i samopoczucia bardzo przypominają to, czego doświadczają kobiety z menopauzą wywołaną leczeniem.

W obu przypadkach są to zmiany wywołane lekami. Zrozumienie tego pomaga przestać szukać odpowiedzi na pytanie, co zrobiło się „źle” — bo odpowiedź brzmi: nic.

Zmęczenie, jedzenie pod wpływem emocji i ograniczona aktywność

Poza bezpośrednim wpływem na metabolizm istnieje też aspekt zachowań, który zasługuje na wyrozumiałość, a nie ocenianie. Zmęczenie związane z leczeniem może sprawiać, że w niektóre dni aktywność fizyczna wydaje się naprawdę niemożliwa. Cierpienie emocjonalne (lęk, depresja, żal i niepewność towarzyszące rozpoznaniu nowotworu) często zmienia sposób odżywiania. Jedzenie może stać się jednym z niewielu niezawodnych źródeł pocieszenia w czasie, gdy wszystko inne wydaje się wymykać spod kontroli.

Zajadanie stresu podczas leczenia nowotworu jest całkowicie zrozumiałą ludzką reakcją. Nawet pozytywne zmiany mogą się do tego przyczyniać: po rzuceniu palenia w trakcie leczenia (co jest naprawdę zdrową decyzją) mogą powrócić apetyt i odczuwanie smaku, prowadząc do spożywania większej ilości jedzenia.

Zrozumienie, dlaczego masa ciała wzrosła, jest pierwszym krokiem do radzenia sobie z tą zmianą — bez dodatkowego ciężaru poczucia winy.

Przyrost masy ciała w trakcie i po leczeniu: co naprawdę się dzieje

Znasz już przyczyny, więc przejdźmy do konkretów. Jaki przyrost masy ciała jest typowy? Kogo dotyczy najbardziej? I co dzieje się w Twoim organizmie, czego nie pokaże waga?

Które nowotwory i metody leczenia najczęściej wiążą się z przyrostem masy ciała

Przyrost masy ciała w trakcie i po leczeniu najczęściej zgłaszają osoby z rakiem piersi, prostaty, jelita grubego i jajnika, ale może on wystąpić przy każdym schemacie leczenia obejmującym steroidy lub oddziaływanie na gospodarkę hormonalną. Wcześniejsze przeglądy wskazywały, że od 50 do 96% kobiet otrzymujących chemioterapię uzupełniającą z powodu raka piersi przybierało na wadze, średnio od 2,5 do 6,2 kg. Europejska metaanaliza 25 badań z 2017 roku wykazała łączny średni przyrost wynoszący 2,7 kg, co sugeruje, że rzeczywista średnia może znajdować się bliżej dolnej granicy tego zakresu [1].

Problem ten zwykle w większym stopniu dotyczy młodszych pacjentów oraz osób z nowotworami z dodatnimi receptorami hormonalnymi [10]. Pacjenci z nowotworami hematologicznymi, takimi jak chłoniak, poddawani długotrwałej steroidoterapii również doświadczają znacznych zmian masy ciała, które często są pomijane w rozmowach o życiu po chorobie nowotworowej [19].

Oto krótkie zestawienie pokazujące, jak wzorce przyrostu masy ciała różnią się w zależności od rodzaju nowotworu:

Skład ciała: dlaczego waga nie mówi wszystkiego

Większość artykułów na ten temat pomija pewną bardzo ważną kwestię. Masa ciała to tylko jedna liczba, która nie pozwala odróżnić mięśni, tłuszczu i płynów. W trakcie i po leczeniu onkologicznym u wielu osób występuje zjawisko, które badacze nazywają otyłością sarkopeniczną: jednoczesna utrata masy mięśniowej i przyrost masy tkanki tłuszczowej [7]. Wśród pacjentów onkologicznych z BMI powyżej 30 mniej więcej co czwarty spełnia kryteria otyłości sarkopenicznej [7].

Oznacza to, że wskazanie wagi może niemal się nie zmieniać, podczas gdy skład Twojego ciała ulega znacznym zmianom. Może też wzrastać, mimo że w rzeczywistości tracisz właśnie tę tkankę mięśniową, która wspiera zdrowie metaboliczne, gęstość kości i sprawność fizyczną.

Beztłuszczowa masa ciała jest najsilniejszym czynnikiem determinującym tempo metabolizmu spoczynkowego [8]. Mniej mięśni oznacza mniej kalorii spalanych w spoczynku, co ułatwia dalsze przybieranie na wadze i utrudnia jej redukcję. To błędne koło, które zaczyna się już podczas leczenia.

Wskazówka: Zamiast codziennie rano stawać na wadze, rozważ obserwowanie tego, jak leżą na Tobie ubrania, ile masz energii i siły. Jeśli chcesz uzyskać dokładniejszy obraz, pomiar obwodu talii jest przydatną i prostą metodą do stosowania w domu. Badanie DEXA, jeśli Twój zespół medyczny może je zlecić, pozwala szczegółowo ocenić zawartość tłuszczu, mięśni i kości.

Jak długo to trwa? Realistyczne oczekiwania

To pytanie zadaje niemal każdy, a prawie nikt nie odpowiada na nie wprost: kiedy to się skończy?

Przyrost masy ciała związany z leczeniem zwykle zaczyna się w trakcie aktywnego leczenia i może utrzymywać się przez kolejne miesiące, a nawet lata, zwłaszcza podczas kontynuowanej hormonoterapii tamoksyfenem lub inhibitorem aromatazy [9]. Masa ciała na ogół stabilizuje się po zakończeniu hormonoterapii lub pełnym przystosowaniu się organizmu, ale prawda jest taka: bez podjęcia jakichś działań dodatkowe kilogramy zwykle nie znikają same.

Nie chodzi o to, by Cię zniechęcić. Chodzi o realistyczne oczekiwania, dzięki którym brak magicznego powrotu do dawnej wagi sześć miesięcy po leczeniu nie będzie powodem do poczucia porażki. Stopniowe, trwałe zmiany (takie, które omówimy w kolejnych częściach) naprawdę przynoszą istotne efekty. Wymagają jednak czasu i to jest w porządku.

Utrata masy ciała podczas leczenia: kiedy powinna niepokoić

Zmiany masy ciała w chorobie nowotworowej nie przebiegają tylko w jednym kierunku. Wielu pacjentów doświadcza odwrotnego problemu: niezamierzonej utraty masy ciała spowodowanej osłabieniem apetytu, nudnościami, zmianami smaku, owrzodzeniami jamy ustnej oraz zwiększonym zapotrzebowaniem metabolicznym organizmu walczącego z nowotworem. Pewne wahania masy ciała podczas leczenia są spodziewane. Jednak znaczna, niezamierzona utrata wagi wymaga uwagi.

Kiedy utrata masy ciała staje się niebezpieczna

Porozmawiaj ze swoim zespołem medycznym, jeśli dotyczy Cię którykolwiek z poniższych punktów:

1. Twoja masa ciała zmniejszyła się o ponad 5% w ciągu sześciu miesięcy bez celowego odchudzania [11].
2. Szybko tracisz na wadze w ciągu dni, a nie tygodni. Może to wskazywać na utratę płynów lub odwodnienie, co stanowi problem medyczny.
3. Osłabienie lub zmęczenie uniemożliwia Ci wykonywanie codziennych czynności.
4. Stale nie jesteś w stanie jeść lub pić tyle co zwykle.

W zaawansowanych nowotworach, zwłaszcza przewodu pokarmowego i płuc, może rozwinąć się stan zwany kacheksją. Jest to złożony zespół wyniszczenia przebiegający z zanikiem mięśni, spowodowany zarówno zmniejszonym spożyciem pokarmu, jak i zaburzeniami metabolizmu [12]. Dotyczy nawet 80% pacjentów z nowotworami górnego odcinka przewodu pokarmowego, w tym rakiem trzustki, i wymaga specjalistycznego postępowania medycznego wykraczającego poza proste zmiany diety [13]. Twój zespół medyczny powinien monitorować jej objawy, ale nie wahaj się samodzielnie poruszyć tego tematu.

Jak zadbać o odżywienie podczas aktywnego leczenia

Kiedy apetyt jest słaby, a jedzenie wydaje się przykrym obowiązkiem, celem nie jest perfekcja. Jest nim odżywienie organizmu. Pomyśl o tym jak o dostarczaniu ciału paliwa potrzebnego do przejścia przez leczenie, a nie jak o przestrzeganiu diety.

Kilka sposobów, które sprawdzają się u wielu pacjentów: jedz małe porcje często w ciągu dnia (pięć–sześć miniposiłków zamiast trzech dużych), sięgaj po produkty wysokoenergetyczne i bogate w składniki odżywcze, gdy jesteś w stanie je jeść (masła orzechowe, awokado, koktajle z jogurtem greckim, jajka), i pij płyny między posiłkami, a nie w ich trakcie, aby żołądek nie wypełnił się, zanim zjesz wystarczająco dużo.

Jeśli jedzenie stale sprawia Ci trudność, poproś swój zespół medyczny o skierowanie do wykwalifikowanego dietetyka specjalizującego się w żywieniu onkologicznym. Może on opracować plan dostosowany do skutków ubocznych Twojego leczenia i indywidualnych potrzeb. Właśnie do tego jest przygotowany. Skorzystaj z jego pomocy.

Co możesz zrobić, nie popadając w obsesję na punkcie wagi

To praktyczna część tego artykułu. Wszystko opiera się tu na jednej zasadzie: wspieraj powrót do zdrowia i zdrowie w dłuższej perspektywie poprzez nawyki, które da się utrzymać, a nie przez ograniczenia czy karanie siebie. Jeśli dana strategia wywołuje poczucie pozbawienia czegoś, lęk lub poczucie winy, nie jest właściwa.

Talerz sprzyjający powrotowi do zdrowia

Nie potrzebujesz skomplikowanego jadłospisu. Wystarczy prosty schemat: postaraj się, by mniej więcej połowę talerza zajmowały warzywa i owoce, jedną czwartą chude źródła białka (kurczak, ryby, rośliny strączkowe, tofu, jaja), a pozostałą ćwiartkę produkty pełnoziarniste (brązowy ryż, komosa ryżowa, pieczywo pełnoziarniste). Dzięki temu dostarczysz organizmowi błonnika, witamin i energii na dłużej, bez konieczności liczenia kalorii.

Białko zasługuje na szczególną uwagę. Osobom po leczeniu onkologicznym zazwyczaj służy spożywanie około 1,0–1,5 grama białka na kilogram masy ciała dziennie, rozłożonego na kilka posiłków, a nie skupionego w jednym [8][14]. Pomaga to zachować masę mięśniową — najważniejszy czynnik chroniący metabolizm i sprawność fizyczną. Pomyśl o kilku jajkach na śniadanie, porcji kurczaka lub ciecierzycy na obiad oraz rybie lub soczewicy na kolację.

Produkty o działaniu przeciwzapalnym również wspierają regenerację: owoce jagodowe, zielone warzywa liściaste, tłuste ryby, takie jak łosoś, orzechy i oliwa z oliwek. Nie musisz zmieniać wszystkiego naraz. Już jedna dodatkowa porcja warzyw dziennie to znaczący początek. Jeśli chcesz dokładniej przyjrzeć się temu, co jeść podczas leczenia i po jego zakończeniu, nasz poradnik Dieta i żywienie w chorobie nowotworowej: co jeść, czego unikać i co naprawdę ma znaczenie kompleksowo omawia ten temat.

Ruch, który wspiera regenerację, zamiast być karą

Spójrzmy na ćwiczenia zupełnie inaczej. Po leczeniu onkologicznym ruch nie służy spalaniu kalorii ani zasługiwaniu na jedzenie. Chodzi o zachowanie masy mięśniowej, zwiększenie energii, zmniejszenie ryzyka nawrotu i wsparcie zdrowia psychicznego. Badania konsekwentnie pokazują, że aktywność fizyczna po leczeniu onkologicznym jest jednym z najlepszych sposobów ochrony zdrowia [15].

Ogólny cel to 150 minut aktywności aerobowej o umiarkowanej intensywności tygodniowo (spacery, pływanie, jazda na rowerze) oraz trening oporowy co najmniej dwa razy w tygodniu [15]. Jeśli jednak zaczynasz od zera, tak jak wiele osób po leczeniu, jest to punkt, do którego zmierzasz, a nie poziom, od którego musisz zacząć.

Zacznij od tego, co rzeczywiście jest w twoim zasięgu. Dziesięciominutowy spacer wokół osiedla. Kilka przysiadów z masą własnego ciała, z podparciem o blat kuchenny. Pięć minut łagodnego rozciągania. Stopniowo rób więcej. Co tydzień dodawaj minutę lub dwie. Regularność ma znacznie większe znaczenie niż intensywność.

Trening oporowy to nieodzowny element aktywności osób po leczeniu onkologicznym. To najskuteczniejszy sposób utrzymania i odbudowy masy mięśniowej, która wpływa na tempo metabolizmu i z czasem realnie ułatwia kontrolowanie masy ciała. Mimo to mniej niż jedna na pięć osób po leczeniu spełnia zalecenia dotyczące zarówno aktywności aerobowej, jak i treningu oporowego [16]. Liczą się ćwiczenia z masą własnego ciała, gumami oporowymi czy lekkimi hantlami. Jeśli możesz pracować z fizjoterapeutą lub specjalistą od ćwiczeń dla osób z chorobą nowotworową, tym lepiej. Taka osoba opracuje program uwzględniający przebieg leczenia i ewentualne ograniczenia fizyczne.

Współpraca z zespołem medycznym

Zanim wprowadzisz istotne zmiany w diecie lub aktywności fizycznej, porozmawiaj z onkologiem, lekarzem rodzinnym lub wykwalifikowanym dietetykiem. Mogą oni uwzględnić specyfikę twojego leczenia, obecnie przyjmowane leki, współistniejące choroby oraz zmiany masy ciała przed rozpoznaniem.

Rzetelna rozmowa z zespołem medycznym o kontroli masy ciała może obejmować zlecenie badań krwi oceniających czynność tarczycy, stężenie glukozy i cholesterolu — leczenie może wpływać na wszystkie te parametry, a każdy z nich ma znaczenie dla masy ciała. Zespół może wykluczyć medyczne przyczyny, które mogły nie przyjść ci do głowy.

Warto znać jedno zalecenie: jeśli wskazana jest u ciebie redukcja masy ciała, ogólnie przyjęte tempo to nie więcej niż 0,5–1 kg (około 1–2 funtów) tygodniowo [17]. Wynika ono z ogólnych wytycznych klinicznych, a nie z badań dotyczących konkretnie chorób nowotworowych, a optymalne tempo w twoim przypadku może być inne — omów je więc z zespołem medycznym. Zbyt szybka utrata masy ciała podczas leczenia lub krótko po nim może utrudnić regenerację i zmniejszyć masę mięśniową [21]. Powoli i systematycznie to tutaj nie tylko powiedzenie. To podejście uzasadnione medycznie.

Leki, masa ciała i nowe perspektywy

Jedną z najbardziej praktycznych rzeczy, jakie możesz zrobić, jest dokładne poznanie leków w twoim planie leczenia, które mogą przyczyniać się do zmian masy ciała. Oto proste zestawienie:

1. Tamoksyfen (rak piersi): Zmienia działanie estrogenów; wiąże się ze stopniowym przyrostem masy ciała i zmianami rozmieszczenia tkanki tłuszczowej [2].
2. Inhibitory aromatazy (letrozol, anastrozol): Zmniejszają produkcję estrogenów; wiążą się ze zwiększeniem ilości tkanki tłuszczowej i bólem stawów, który może ograniczać aktywność [2][18].
3. Prednizon i deksametazon (różne nowotwory): Zwiększają apetyt, sprzyjają zatrzymywaniu płynów i odkładaniu tkanki tłuszczowej w okolicy brzucha [3]. Zmiany mogą być znaczne i pojawiać się szybko.
4. Terapia deprywacji androgenowej (rak gruczołu krokowego): Obniża stężenie testosteronu; prowadzi do utraty mięśni, przyrostu tkanki tłuszczowej i spowolnienia metabolizmu [6].

Jeśli lek stosowany w twoim planie leczenia powoduje znaczny przyrost masy ciała, porozmawiaj z onkologiem, ale nigdy samodzielnie nie odstawiaj ani nie modyfikuj zaleconego leczenia przeciwnowotworowego. Skuteczność terapii zawsze jest najważniejsza. Lekarz może mieć możliwość zmiany pory przyjmowania, dawki lub konkretnego leku bez uszczerbku dla skuteczności leczenia.

Być może zastanawiasz się też nad agonistami receptora GLP-1 (semaglutydem, sprzedawanym pod nazwami Ozempic i Wegovy), które zrewolucjonizowały kontrolę masy ciała u wielu osób. Naukowcy w czołowych ośrodkach onkologicznych intensywnie badają, czy leki te są bezpieczne i skuteczne także u osób po leczeniu onkologicznym. Wstępne wyniki badań są obiecujące, ale nie dają jeszcze jednoznacznych odpowiedzi. Nie ma ustalonych wytycznych onkologicznych dotyczących ich stosowania, a rozważać je należy wyłącznie pod bezpośrednim nadzorem lekarza. Potraktuj to jako obszar, którego rozwój warto śledzić, a nie jako zalecenie, by już teraz podejmować działania.

Emocjonalny ciężar zmian masy ciała

Nie byłoby wobec ciebie uczciwe, gdybyśmy mówili wyłącznie o kaloriach i ćwiczeniach. Dla wielu osób po leczeniu onkologicznym przyrost masy ciała nie jest tylko wyzwaniem fizycznym. To także głęboko poruszające wyzwanie emocjonalne. Podczas leczenia twoje ciało zmieniło się bez twojej zgody, a inny obraz w lustrze może sprawiać wrażenie kolejnej rzeczy, którą odebrała ci choroba.

Obraz własnego ciała po chorobie nowotworowej to złożona kwestia. Ubrania, które kiedyś pasowały, mogą dziś wywoływać skrępowanie. Możesz obawiać się sytuacji towarzyskich, w których ludzie komentują twój wygląd, nawet jeśli mają dobre intencje. Możesz odczuwać frustrację, bo przecież „trzeba” cieszyć się z tego, że się żyje, a jednak przeżywasz żal po ciele sprzed choroby. Wszystkie te uczucia są uzasadnione i powszechne. Jeśli po leczeniu trudno ci poczuć się dobrze we własnym ciele, nasz artykuł Obraz ciała po chorobie nowotworowej: oswajanie zmian, budowanie pewności siebie i odnajdywanie samoakceptacji dogłębnie omawia te uczucia i przedstawia praktyczne sposoby radzenia sobie z nimi.

Kiedy jedzenie staje się sposobem radzenia sobie z emocjami

Podczas leczenia i po jego zakończeniu jedzenie może stać się jedną z niewielu rzeczy, które dają ukojenie i poczucie kontroli. To zrozumiałe. Gdy jednak staje się głównym sposobem radzenia sobie z lękiem, smutkiem, samotnością czy nudą, może powstać błędne koło, które trudno przerwać samodzielnie. Często towarzyszy mu wstyd, który tylko pogarsza sytuację.

Istnieją łagodniejsze dla ciebie rozwiązania. Rozmowa z terapeutą lub psychologiem (szczególnie z doświadczeniem w onkologii) może pomóc wypracować nowe sposoby radzenia sobie. Grupy wsparcia dla osób po leczeniu, spotykające się na żywo lub online, umożliwiają kontakt z ludźmi, którzy naprawdę rozumieją twoją sytuację. Prowadzenie dziennika, praktykowanie uważności, a nawet krótkie ćwiczenia oddechowe mogą stworzyć chwilę przerwy między bodźcem emocjonalnym a automatycznym sięgnięciem po jedzenie. Szukanie takiej pomocy nie jest oznaką słabości. To jedna z najrozsądniejszych rzeczy, jakie możesz zrobić dla swojego powrotu do zdrowia.

Rozmowy z partnerem i rodziną

Komentarze bliskich dotyczące masy ciała, nawet te wypowiadane w dobrej wierze, jak „czy na pewno możesz to jeść?” albo „teraz wyglądasz tak zdrowo!” (czyli w domyśle „przybyło ci kilogramów”), mogą głęboko ranić. Jeśli jest ci z tym trudno, masz prawo stawiać granice.

Może wystarczyć proste zdanie: „Pracuję nad swoim zdrowiem z zespołem medycznym. Teraz najbardziej pomaga mi twoje wsparcie, a nie porady dotyczące jedzenia”. Większość osób to uszanuje, jeśli powiesz o tym jasno.

Do partnerów i opiekunów, którzy to czytają: najbardziej pomożecie, skupiając się na wspólnych zdrowych nawykach (wspólnym gotowaniu, wieczornych spacerach, pytaniu „jak mogę cię wesprzeć?”), zamiast kontrolować, co je bliska osoba, lub komentować jej masę ciała. Waszą rolą jest grać w jednej drużynie, a nie pilnować talerza.

Kiedy porozmawiać z zespołem medycznym

Niektóre zmiany masy ciała wymagają bezpośredniej rozmowy z zespołem medycznym. Oto wyraźne sygnały:

Przy wzroście masy ciała: Twoja masa ciała wzrosła o ponad 5% w porównaniu z masą sprzed leczenia i wpływa to na Twoją sprawność ruchową, nastrój lub parametry zdrowotne, takie jak ciśnienie tętnicze czy stężenie glukozy we krwi. Zwracaj też uwagę na nowe obrzęki lub nagłą opuchliznę. Może to wskazywać na zatrzymywanie płynów, a nie przyrost tkanki tłuszczowej, i wymagać innego postępowania.

Przy spadku masy ciała: Twoja masa ciała zmniejszyła się niezamierzenie o ponad 5% [11], nie możesz normalnie jeść lub pić przez więcej niż kilka dni albo odczuwasz uporczywe osłabienie, które nie ustępuje po odpoczynku.

W obu przypadkach: Objawy depresji wpływające na sposób odżywiania, utrzymujące się zmęczenie, które nie ustępuje, lub nowe objawy, takie jak duszność czy zawroty głowy.

Twój zespół onkologiczny spotykał się z tym tysiące razy. Nie będzie Cię oceniać. Masa ciała to kwestia medyczna, a nie moralna. I warto o niej rozmawiać.

Twoje ciało pomogło Ci przejść przez leczenie: teraz je wesprzyj

Zmiany masy ciała w trakcie leczenia onkologicznego i po jego zakończeniu są niemal powszechne i mają konkretne medyczne przyczyny. Nie świadczą o Twoim charakterze, dyscyplinie ani wartości. Twoje ciało dokonało czegoś niezwykłego. Pomogło Ci przejść przez leczenie. Teraz potrzebuje cierpliwości i wsparcia, a nie kary.

Z tego artykułu warto zapamiętać trzy rzeczy: po pierwsze, rozmawiaj z zespołem medycznym o każdej istotnej zmianie masy ciała. Może pomóc Ci w sposób, którego się nie spodziewasz. Po drugie, skup się na odżywczym jedzeniu oraz stopniowo wprowadzanym, regularnym ruchu zamiast na ograniczeniach czy ekstremalnych ćwiczeniach. Po trzecie, okazuj sobie tyle cierpliwości, ile bliskiej osobie przechodzącej przez to samo.

Powrót do zdrowia to proces, a nie linia mety. Masz już za sobą dowód na to, że potrafisz przetrwać trudne chwile. To po prostu kolejny rozdział — i nie musisz przechodzić przez niego w pojedynkę.

Piśmiennictwo

[1] van den Berg, M. M. G. A., Winkels, R. M., de Kruif, J. Th. C. M., van Laarhoven, H. W. M., Visser, M., de Vries, J. H. M., de Vries, Y. C., & Kampman, E. (2017). Zmiana masy ciała podczas chemioterapii u pacjentek z rakiem piersi: metaanaliza. BMC Cancer, 17(1), 259. https://doi.org/10.1186/s12885-017-3242-4

[2] Mendez, V., Diedrichsen Marstrand, S., Nielsen, A., Lund-Jacobsen, T., Kistorp, C., Schwarz, P., & Buch-Larsen, K. (2025). Zmiany składu ciała u kobiet z wczesnym rakiem piersi po leczeniu uzupełniającym: przegląd systematyczny. Acta Oncologica, 64, 1640-1647. https://doi.org/10.2340/1651-226X.2025.44707

[3] Cancer Research UK. (b.d.). Steroidy (deksametazon, prednizolon, metyloprednizolon). https://www.cancerresearchuk.org/about-cancer/treatment/drugs/steroids

[4] Abreu, M. (2024). Analiza wydatku energetycznego i składu ciała u pacjentów onkologicznych w trakcie leczenia początkowego i po jego zakończeniu [Rozprawa doktorska, Universiteit Antwerpen]. https://doi.org/10.63028/10067/2067610151162165141

[5] Gordon, A. M., Hurwitz, S., Shapiro, C. L., & Leboff, M. S. (2011). Przedwczesna niewydolność jajników i zmiany składu ciała podczas chemioterapii uzupełniającej w raku piersi. Menopause, 18(11), 1244-1248. https://doi.org/10.1097/gme.0b013e31821b849b

[6] Umlauff, L., Weber, M., Freitag, N., Hackett, D. A., Bloch, W., & Schumann, M. (2022). Interwencje dietetyczne służące poprawie składu ciała u mężczyzn z rakiem gruczołu krokowego leczonych terapią deprywacji androgenów. Prostate Cancer and Prostatic Diseases, 25, 149-158. https://doi.org/10.1038/s41391-021-00411-7

[7] Gortan Cappellari, G., Brasacchio, C., Laudisio, D., i wsp. (2022). Otyłość sarkopeniczna: jak wygląda sytuacja w onkologii? Nutrition, 98, 111624. https://doi.org/10.1016/j.nut.2022.111624

[8] Arends, J., Bachmann, P., Baracos, V., i wsp. (2017). Wytyczne ESPEN dotyczące żywienia pacjentów onkologicznych. Clinical Nutrition, 36(1), 11-48. https://doi.org/10.1016/j.clnu.2016.07.015

[9] Puklin, L. S., Li, F., Cartmel, B., i wsp. (2023). Przebieg zmian masy ciała po rozpoznaniu a śmiertelność wśród kobiet z rakiem piersi. npj Breast Cancer, 9, 98. https://doi.org/10.1038/s41523-023-00603-5

[10] Hurtado de Mendoza, M. B., i wsp. (2024). Przyrost masy ciała o co najmniej 10% jest częsty wśród osób po leczeniu raka piersi. Według doniesienia w ASCO Post, czerwiec 2024. https://ascopost.com/news/june-2024/many-breast-cancer-survivors-may-experience-excess-weight-gain

[11] Stott, D. J. (2021). Niezamierzona utrata masy ciała u osób starszych. American Family Physician, 104(1), 34-40. https://www.aafp.org/pubs/afp/issues/2021/0700/p34.pdf

[12] Fearon, K., Strasser, F., Anker, S. D., i wsp. (2011). Definicja i klasyfikacja kacheksji nowotworowej: międzynarodowy konsensus. The Lancet Oncology, 12(5), 489-495. https://doi.org/10.1016/S1470-2045(10)70218-7

[13] Bachmann, J., Ketterer, K., Marsch, C., i wsp. (2009). Kacheksja związana z rakiem trzustki: wpływ na metabolizm oraz związek z utratą masy ciała i czynnością płuc. BMC Cancer, 9, 255. https://doi.org/10.1186/1471-2407-9-255

[14] Muscaritoli, M., Arends, J., Bachmann, P., i wsp. (2021). Praktyczne wytyczne ESPEN: żywienie kliniczne w chorobach nowotworowych. Clinical Nutrition, 40(5), 2898-2913. https://doi.org/10.1016/j.clnu.2021.02.005

[15] Campbell, K. L., Winters-Stone, K. M., Wiskemann, J., i wsp. (2019). Wytyczne dotyczące ćwiczeń fizycznych dla osób po leczeniu onkologicznym: wspólne stanowisko międzynarodowego interdyscyplinarnego panelu ekspertów. Medicine and Science in Sports and Exercise, 51(11), 2375-2390. https://doi.org/10.1249/MSS.0000000000002116

[16] Coletta, A. M., Marquez, G., Thomas, P., i wsp. (2019). Czynniki kliniczne związane z przestrzeganiem zaleceń dotyczących aerobowej i oporowej aktywności fizycznej wśród pacjentów objętych profilaktyką nowotworową i osób po leczeniu onkologicznym. PLOS ONE, 14(8), e0220814. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0220814

[17] National Institute for Health and Care Excellence. (2014). Otyłość: rozpoznawanie, ocena i postępowanie (Wytyczne kliniczne CG189). https://www.nice.org.uk/guidance/cg189

[18] Tenti, S., Correale, P., Cheleschi, S., Fioravanti, A., & Pirtoli, L. (2020). Zaburzenia układu mięśniowo-szkieletowego wywołane inhibitorami aromatazy: aktualna wiedza na temat aspektów klinicznych i molekularnych. International Journal of Molecular Sciences, 21(16), 5625. https://doi.org/10.3390/ijms21165625

[19] Daniele, A., Guarini, A., De Summa, S., i wsp. (2021). Zmiana składu ciała, niezdrowy styl życia i leczenie steroidami jako czynniki predykcyjne ryzyka metabolicznego u osób po leczeniu chłoniaka nie-Hodgkina. Journal of Personalized Medicine, 11(3), 215. https://doi.org/10.3390/jpm11030215

[20] Lee, D.-W., Cho, S., Shin, A., Han, S.-W., i wsp. (2020). Wskaźnik masy ciała i zmiana masy ciała podczas chemioterapii uzupełniającej u pacjentów z rakiem okrężnicy: wyniki badania AVANT. Scientific Reports, 10, 19467. https://doi.org/10.1038/s41598-020-76643-9

[21] Ligibel, J. A., Bohlke, K., May, A. M., i wsp. (2022). Ćwiczenia fizyczne, dieta i kontrola masy ciała podczas leczenia onkologicznego: wytyczne ASCO. Journal of Clinical Oncology, 40(22), 2491-2507. https://doi.org/10.1200/JCO.22.00687