Dieta i żywienie w chorobie nowotworowej: co jeść, czego unikać i co naprawdę ma znaczenie

Najważniejsze informacje

• Nie istnieje jedna „dieta przeciwnowotworowa”. Potrzeby zmieniają się podczas chemioterapii, radioterapii i powrotu do zdrowia.
• Podczas leczenia najważniejsze jest białko, ponieważ utrata masy ciała i mięśni wiąże się z większą liczbą działań niepożądanych.
• Niektóre produkty trzeba odstawić, gdy chemioterapia obniży liczbę białych krwinek, ponieważ organizm gorzej radzi sobie z zakażeniami pokarmowymi.
• Popularne twierdzenia (cukier karmi guzy, dieta zasadowa leczy raka, dieta ketogeniczna głodzi komórki nowotworowe) są nadmiernie uproszczone lub nie znajdują potwierdzenia w aktualnych dowodach naukowych.
• Czasami potrzebna jest dieta ubogobłonnikowa, ale w przypadku napromieniania miednicy aktualne dowody przemawiają za utrzymaniem zwykłego spożycia błonnika.
• W najtrudniejsze dni wystarczy zjeść kilka krakersów i popijać bulion. Celem jest odżywienie organizmu, a nie perfekcja.

Czy naprawdę istnieje „dieta przeciwnowotworowa”? Co mówią dowody naukowe

Jeśli niedawno postawiono Ci diagnozę lub wspierasz kogoś w takiej sytuacji, jedno z pierwszych pytań wydaje się zwodniczo proste: „Co mam teraz jeść?”

W internecie znajdziesz tysiące odpowiedzi, a wiele z nich sobie przeczy. Jedna strona zaleca weganizm. Inna promuje dietę ketogeniczną. Trzecia radzi wyciskać ze wszystkiego soki. Nagle jedzenie staje się kolejnym powodem do zmartwień.

W skrócie: nie ma jednej diety w chorobie nowotworowej, która sprawdza się u wszystkich. Pomocny jest elastyczny sposób odżywiania, zmieniający się wraz z przebiegiem leczenia i powrotem do zdrowia. Dieta ma też znaczenie w profilaktyce. Światowa Organizacja Zdrowia szacuje, że można zapobiec od 30 do 50% zachorowań na nowotwory, a wśród czynników ryzyka wymienia dietę obok palenia tytoniu, alkoholu i braku aktywności fizycznej [1]. Profilaktyka i właściwe odżywianie podczas leczenia to odrębne zagadnienia — ten poradnik obejmuje oba.

Przygotowaliśmy go, by pomóc Ci odnaleźć się w natłoku informacji, opierając się na europejskich wytycznych żywienia klinicznego i zaleceniach szpitali NHS, a nie na tym, co akurat przyciąga kliknięcia. Nie znajdziesz tu cudownych kuracji ani wzbudzania poczucia winy, tylko wskazówki, które możesz dostosować do siebie.

Co jeść podczas chemioterapii

Chemioterapia uszkadza dzielące się komórki, w tym zdrowe komórki szpiku kostnego, w którym powstają krwinki, oraz błony śluzowej przewodu pokarmowego [2]. Może też powodować bolesność jamy ustnej, zmieniać odczuwanie smaku i odbierać apetyt [2]. Zapotrzebowanie na energię zwykle pozostaje zbliżone do tego sprzed leczenia, ale zalecane spożycie białka jest wysokie [3]. Celem nie jest więc idealna dieta. Chodzi o to, by dostarczyć organizmowi jak najwięcej składników odżywczych z tego, co uda Ci się zjeść.

Białko: najważniejszy priorytet podczas chemioterapii

Jeśli masz zapamiętać z tej części tylko jedną rzecz, niech będzie to ta: najpierw jedz produkty białkowe.

Wiele osób z chorobą nowotworową ma trudności ze zjedzeniem wystarczającej ilości jedzenia, a niektóre znacznie tracą na wadze [3]. To ma znaczenie. Utrata masy ciała wiąże się z większą liczbą działań niepożądanych oraz zmniejszaniem intensywności lub przerywaniem leczenia, a utrata mięśni — z gorszą sprawnością fizyczną i większą liczbą działań niepożądanych chemioterapii [3].

Europejskie Towarzystwo Żywienia Klinicznego i Metabolizmu (ESPEN) zaleca spożywanie ponad 1 grama białka na kilogram masy ciała dziennie, a w miarę możliwości do 1,5 grama [3]. Przy masie ciała 70 kg oznacza to ponad 70 gramów dziennie, a jeśli dasz radę — do około 105 gramów.

Gdy nie masz ochoty jeść, może się to wydawać dużą ilością. Właśnie wtedy pomaga nawyk zaczynania od białka. Jeśli apetyt skończy się w połowie posiłku, najważniejsza część będzie już zjedzona.

Dobrymi źródłami są jajka, kurczak, ryby, tofu, fasola, soczewica, jogurt grecki i serek wiejski. Gdy jedzenie stałych pokarmów wydaje się niemożliwe, lukę może wypełnić napój mleczny, ponieważ napoje na bazie mleka dostarczają więcej energii i białka niż wiele innych [4]. Jeśli tracisz na wadze, zapytaj lekarza o wysokokaloryczne doustne preparaty odżywcze, które ESPEN zaleca, gdy samo wzbogacanie diety nie wystarcza [3].

Owoce, warzywa i zasada „jedz tęczę”

Prawdopodobnie znasz już tę zasadę. Łączenie kolorów to prosty sposób na różnorodność bez liczenia czegokolwiek, a kilka różnych kolorów w ciągu tygodnia to zupełnie dobry cel.

Jedz tęczę: krótki przewodnik po kolorach

• Czerwony: pomidory, truskawki, czerwona papryka
• Pomarańczowy: bataty, marchew, pomarańcze
• Zielony: brokuły, szpinak, jarmuż
• Niebieski i fioletowy: borówki, bakłażan, jeżyny
• Biały: kalafior, czosnek, cebula

Nie przejmuj się tym, by każdy posiłek zawierał wszystkie kolory. Borówki w owsiance, szpinak w koktajlu, słupki marchewki z hummusem: takie drobne dodatki razem robią różnicę.

Produkty pełnoziarniste, zdrowe tłuszcze i nawodnienie

Produkty skrobiowe są dobrym źródłem energii, a także dostarczają błonnika, wapnia, żelaza i witamin z grupy B [5]. Jeśli Twój przewód pokarmowy dobrze je toleruje, wybieraj produkty pełnoziarniste, takie jak płatki owsiane, brązowy ryż i pełnoziarnisty chleb pszenny. Białe pieczywo zawiera mniej błonnika niż pieczywo pełnoziarniste lub razowe [5]. Właśnie dlatego należy je wybierać, jeśli zalecono Ci dietę ubogobłonnikową.

Tłuszcze pomagają, gdy trudno Ci zjeść wystarczająco dużo, ponieważ produkty zawierające tłuszcz są dobrym źródłem kalorii [4]. Odrobina oliwy na warzywach, masło migdałowe na grzance czy orzechy włoskie w owsiance dodają energii bez zwiększania objętości posiłku.

Nie zapominaj o płynach. Jeśli masz biegunkę, staraj się wypijać od 8 do 10 szklanek dziennie, aby zapobiec odwodnieniu [4]. Wliczają się w to woda, bulion, herbatki ziołowe i napoje z elektrolitami.

Produkty, których należy unikać podczas chemioterapii (i dlaczego)

Nie chodzi tu o przypinanie produktom etykiety „złych”. Gdy chemioterapia obniża liczbę białych krwinek, niektóre produkty bezpieczne dla zdrowej osoby stają się źródłem ryzyka zakażenia. Szpitale NHS przekazują pacjentom szczegółowe zalecenia dotyczące bezpieczeństwa żywności na ten okres [6]. Jeśli chodzi o nawyki niezwiązane z jedzeniem, nasz artykuł o najważniejszych rzeczach, których nie należy robić podczas chemioterapii omawia aktywność fizyczną, sen, palenie i alkohol.

Bezpieczeństwo żywności przede wszystkim

Leki stosowane w chemioterapii często hamują wytwarzanie wystarczającej liczby białych krwinek przez szpik kostny [2]. Obniżoną liczbę neutrofili, jednego z rodzajów białych krwinek, nazywa się neutropenią [6]. Gdy liczba białych krwinek jest niska, bakterie mogą szybko namnażać się we krwi [2]. Zatrucie pokarmowe, które zdrowa osoba przeszłaby łagodnie, może wtedy stać się poważnym zagrożeniem.

Dlatego przy niskiej liczbie białych krwinek trzeba na pewien czas zrezygnować z niektórych produktów. Jedna z ulotek NHS wymienia surowe lub niedogotowane mięso, drób, ryby, skorupiaki, mięczaki i jaja; niepasteryzowane mleko i jego przetwory; sushi; produkty peklowane, dojrzewające lub wędzone, które nie zostały poddane obróbce cieplnej, takie jak salami i wędzony łosoś; oraz surowe kiełki [6]. Brytyjskie agencje ds. bezpieczeństwa żywności również zalecają osobom z osłabioną odpornością, w tym chorym na nowotwory, unikanie gotowych do spożycia ryb wędzonych na zimno i konserwowanych solą albo podgrzewanie ich tak, aby były gorące i parowały w całej objętości [7].

Szczegółowe zalecenia różnią się między szpitalami (na przykład ulotka ze szpitala w Leicester dopuszcza fabrycznie pakowaną szynkę gotowaną), dlatego stosuj się do ulotki otrzymanej od swojego zespołu medycznego, jeśli ją masz [6]. Te ograniczenia nie obowiązują na stałe. Trzeba ich przestrzegać tylko w okresie neutropenii lub do czasu, gdy zespół medyczny potwierdzi, że możesz bezpiecznie wrócić do tych produktów [6].

Produkty, które mogą nasilać działania niepożądane

Niektóre produkty nasilają działania niepożądane. Jeśli masz nudności, najlepiej unikać potraw smażonych, tłustych i wszystkiego, co ma intensywny zapach [4]. Jeśli boli cię jama ustna, kwaśne owoce i soki, pikantne lub słone potrawy oraz twarde produkty, takie jak tosty, mogą nasilać ból [8].

Z alkoholem sprawa jest mniej jednoznaczna. Niewielka ilość nie wpływa na większość rodzajów chemioterapii, ale niektóre leki wchodzą z nim w interakcje. Alkohol może też nasilać nudności i powodować pieczenie obolałej jamy ustnej, dlatego zanim po niego sięgniesz, zapytaj swój zespół medyczny [9].

Żywność wysokoprzetworzona często dostarcza dużo energii, ale mało witamin i składników mineralnych [10]. Staraj się nie opierać na niej jadłospisu, ale jeśli w gorszy dzień ramen instant to jedyna rzecz, na którą masz ochotę, zjedz go. Lepiej zjeść coś niż nic.

Poniższe zamienniki są zgodne z zaleceniami szpitali NHS dla osób z niską liczbą białych krwinek oraz wskazówkami Cancer Research UK dotyczącymi alkoholu [6][9][11].

Przekąski dla osób w trakcie chemioterapii — według działań niepożądanych

Podczas chemioterapii zjedzenie pełnego posiłku może wydawać się niemożliwe, dlatego zamiast trzech dużych posiłków spróbuj jeść co 2–3 godziny niewielkie porcje produktów bogatych w białko i kalorie [4]. To, po co sięgniesz, zależy od dolegliwości.

Gdy masz nudności

Zacznij od lekkich, łagodnych w smaku produktów, takich jak tosty bez dodatków lub krakersy [12]. Zjedzenie czegoś suchego tuż po przebudzeniu może pomóc, a jeśli zapachy gotowania wywołują nudności, spróbuj potraw zimnych lub lekko ciepłych [4]. Jedz małe porcje i dokładnie przeżuwaj [4].

Niektórym osobom pomagają napar imbirowy, imbir kandyzowany lub napój imbirowy ginger ale [12]. Badania nad stosowaniem imbiru wraz z lekami przeciwwymiotnymi podczas chemioterapii dały jednak niejednoznaczne wyniki, dlatego stosuj go jako dodatek do leków, a nie zamiast nich [12]. Warto spróbować mrożonych batonów owocowych i lodów wodnych na patyku, jeśli płyny łatwiej ci przyjmować niż pokarmy stałe.

Gdy boli cię jama ustna lub gardło

Chemioterapia i radioterapia mogą uszkadzać błonę śluzową jamy ustnej i gardła, powodując stan zapalny oraz ból podczas jedzenia i picia [8]. Nazywa się to zapaleniem błony śluzowej [13]. Pomagają potrawy przecierane lub płynne, a także dodatek sosu, na przykład pieczeniowego [8]. Spróbuj koktajli, jogurtu naturalnego, rozgniecionego banana, serka wiejskiego, awokado i bulionu, podawanych w temperaturze pokojowej, ponieważ bardzo gorące lub bardzo zimne jedzenie może nasilać ból [8].

Unikaj kwaśnych owoców i soków, pikantnych lub słonych potraw oraz twardych produktów, takich jak krakersy i tosty, które mogą podrażniać błonę śluzową jamy ustnej [8]. Tak, chodzi o te same krakersy, które pomagają przy nudnościach. Picie przez słomkę może być łatwiejsze [8].

Gdy nie masz apetytu

Gdy nic nie wydaje się apetyczne, zwiększaj kaloryczność i zawartość białka w tym, co jesz, dodając masło, mleko, śmietanę, cukier, miód lub ser, i znajdź miejsce na budynie oraz desery [4]. Masło orzechowe na plasterkach banana, hummus z miękką pitą lub pełnotłusty jogurt grecki z miodem dostarczają dużo składników odżywczych w małej porcji.

Nawet trzy lub cztery kęsy mają znaczenie. Teraz nie chodzi o czerpanie przyjemności z posiłku. Dostarczasz paliwa organizmowi, który wykonuje niezwykle ciężką pracę.

Gdy zmęczenie nie pozwala ci gotować

Niektóre z najlepszych przekąsek podczas chemioterapii nie wymagają żadnego przygotowania. Ser w paluszkach. Jednoporcjowe saszetki masła orzechowego. Banany i inne owoce, które wystarczy opłukać lub obrać. Jajka ugotowane na twardo poprzedniego dnia. Jeśli masz niską liczbę białych krwinek, zjadaj resztki i wcześniej przygotowane potrawy w ciągu 24 godzin [11].

Jeśli opiekujesz się osobą chorą, jedną z najbardziej pomocnych rzeczy jest przygotowanie łatwo dostępnego miejsca z przekąskami, na przykład koszyka na blacie lub półki w lodówce. W dniach, gdy nawet wybór jedzenia jest wyczerpujący, dzięki temu odpada konieczność podejmowania decyzji.

Co jeść podczas radioterapii i po jej zakończeniu

Promieniowanie jest kierowane na nowotwór, ale oddziałuje też na zdrowe komórki w napromienianym obszarze. Dlatego działania niepożądane oraz pomocne zmiany w sposobie odżywiania zależą od tego, która część ciała jest leczona [14].

Odżywianie podczas radioterapii

Napromienianie głowy i szyi może powodować ból jamy ustnej i zaburzenia smaku, a leczenie okolicy szyi może utrudniać połykanie [13]. Może też wywoływać suchość w ustach, ponieważ ślinianki wytwarzają mniej śliny niż zwykle [13]. Wilgotne potrawy łatwiej przełykać — warto sięgać po zupy kremy, jajecznicę, owsiankę i purée ziemniaczane z sosem pieczeniowym [13]. Pomocne może być popijanie chłodnych napojów, a preparaty sztucznej śliny mogą utrzymywać nawilżenie jamy ustnej [13].

Przy napromienianiu jamy brzusznej lub miednicy biegunka podczas leczenia lub po nim jest częstym objawem; mogą też wystąpić skurcze brzucha i wzdęcia [15]. Dużo pij, ponieważ łatwo o odwodnienie, a przed zmianą diety porozmawiaj z zespołem radioterapii lub dietetykiem [15]. Jeśli znasz zalecenie, by mocno ograniczać błonnik, w następnej części wyjaśniamy, dlaczego się ono zmieniło.

Niezależnie od napromienianego obszaru, nawet jeśli czujesz się lepiej, niż się spodziewano, nadal obowiązuje docelowa podaż białka opisana w części dotyczącej chemioterapii [3].

Odbudowa diety po zakończeniu leczenia

Powrót do zwykłego odżywiania po leczeniu nie zawsze przebiega łatwo. Zaburzenia smaku mogą być przejściowe lub długotrwałe, a po chemioterapii odczuwanie smaku często stopniowo poprawia się jeszcze przez 1–2 lata [16]. Nie tylko zaburzenia smaku mogą się utrzymywać: nasz poradnik o długotrwałych działaniach niepożądanych leczenia nowotworów omawia też inne dolegliwości, takie jak zmęczenie, problemy z sercem oraz zmiany w pamięci i myśleniu.

Przywracaj różnorodność, wprowadzając po jednym produkcie naraz, a jeśli stosujesz dietę ubogą w błonnik, zwiększaj jego ilość stopniowo [17]. Jeśli liczba białych krwinek nadal jest niska, przed sięgnięciem po napoje probiotyczne, takie jak kefir, skonsultuj się z zespołem medycznym — niektóre szpitale NHS zalecają unikanie ich w okresie neutropenii [6][11].

Dobrze przebadanym modelem żywienia, do którego warto dążyć długoterminowo, jest dieta śródziemnomorska. Opiera się na produktach roślinnych: dużej ilości owoców, warzyw, orzechów, fasoli i soczewicy, a także rybach, produktach pełnoziarnistych i oliwie extra virgin, przy mniejszym spożyciu mięsa czerwonego i przetworzonego [18]. W przeglądzie badań obserwacyjnych z 2021 roku osoby, które najściślej jej przestrzegały, miały niższą umieralność z powodu nowotworów, a osoby po chorobie nowotworowej stosujące tę dietę — niższą umieralność ze wszystkich przyczyn [18]. To zaobserwowany związek, a nie dowód przyczynowości, ale jest to rozsądny model żywienia, do którego warto dążyć.

Kiedy potrzebujesz diety ubogobłonnikowej (a kiedy nie)

Błonnik jest zwykle podstawą zdrowego odżywiania, więc zalecenie, by go ograniczyć, może wydawać się krokiem wstecz. Dieta ubogobłonnikowa (zwana też dietą ubogoresztkową) to narzędzie stosowane w konkretnych sytuacjach.

Jedną z nich jest zwężenie jelita. Spożywanie mniejszej ilości błonnika spowalnia pasaż pokarmu przez jelita i zmniejsza objętość stolca, dzięki czemu łatwiej przechodzi on przez zwężony odcinek [19]. Dietę ubogobłonnikową stosuje się także przy ryzyku niedrożności jelit oraz przez około 4–6 tygodni po niektórych operacjach jelit [19]. Lekarz może ją również zalecić w przypadku działań niepożądanych operacji, chemioterapii lub immunoterapii [17].

Inaczej wygląda sytuacja w przypadku napromieniania miednicy. W brytyjskim badaniu z randomizacją osoby, którym zalecono dietę bogatobłonnikową podczas radioterapii miednicy, miały mniej jelitowych działań niepożądanych — zarówno w trakcie leczenia, jak i rok później — niż osoby, które utrzymywały zwykłe spożycie błonnika [20]. Badacze uznali, że należy zrezygnować z restrykcyjnych zaleceń ograniczania błonnika w tej sytuacji [20]. Clatterbridge Cancer Centre informuje obecnie pacjentów, że nie ma dowodów na to, by dieta ubogoresztkowa pomagała łagodzić działania niepożądane radioterapii miednicy, a utrzymanie zwykłego spożycia błonnika jest korzystne [17]. Jeśli Twój zespół leczący zaleca inaczej, stosuj się do jego wskazówek.

Jeśli potrzebujesz diety ubogobłonnikowej, ulotki NHS wymieniają takie produkty jak białe pieczywo, makaron i ryż; dobrze ugotowane warzywa bez skórki; owoce z puszki lub duszone, bez skórki i pestek; jajka; delikatne mięso; ryby bez ości oraz płatki śniadaniowe o małej zawartości błonnika, na przykład kukurydziane [17][19]. Na razie zrezygnuj z pełnoziarnistego pieczywa i płatków, sałaty i innych surowych warzyw, orzechów i nasion, fasoli i soczewicy, suszonych owoców oraz popcornu [17][19].

U wielu osób jest to rozwiązanie tymczasowe, ale czas jego stosowania bywa różny, dlatego ustal go z lekarzem lub dietetykiem [17][19]. Kończąc dietę, wprowadzaj błonnik stopniowo, po jednym produkcie i w małych ilościach [17]. Okaż swoim jelitom tyle samo cierpliwości, ile okazujesz każdej innej części ciała, która się goi.

Mity o diecie w chorobie nowotworowej, w które możesz przestać wierzyć

W internecie nie brakuje stanowczych twierdzeń na temat jedzenia i nowotworów. Oto trzy, które warto wyjaśnić.

"Cukier karmi raka"

Cancer Research UK określa przekonanie, że cukier powoduje nowotwory lub napędza ich wzrost, jako powszechny mit [21]. Jest w nim ziarno prawdy: komórki nowotworowe rzeczywiście potrzebują dużo glukozy i przetwarzają ją inaczej niż prawidłowe komórki [21]. Mit pomija jednak fakt, że glukoza jest podstawowym paliwem każdej komórki Twojego ciała [21].

Nie ma dowodów, że dieta bez cukru zmniejsza ryzyko zachorowania na nowotwór, ani podstaw, by osoby z chorobą nowotworową próbowały jej na własną rękę [21]. Diety o bardzo niskiej zawartości węglowodanów mogą na dłuższą metę szkodzić zdrowiu [21]. ESPEN odradza także diety ograniczające podaż energii u osób niedożywionych lub zagrożonych niedożywieniem i zaznacza, że niedożywienie wiąże się z gorszym rokowaniem [3].

Rozsądny kompromis to ograniczanie cukru dodanego i wysoko przetworzonych słodyczy przy jednoczesnym traktowaniu owoców, produktów pełnoziarnistych i okazjonalnego deseru jako normalnych elementów diety. Banan nie jest wrogiem. Pomysły na słodkie przekąski uwzględniające zmiany smaku, owrzodzenia jamy ustnej i nudności znajdziesz w naszym praktycznym poradniku o tym, jakie słodycze mogą jeść osoby z chorobą nowotworową.

"Aby walczyć z rakiem, trzeba przejść na dietę keto, alkaliczną lub ściśle wegańską"

Przegląd systematyczny z 2021 roku nie wykazał rozstrzygających dowodów, że diety ketogeniczne spowalniają wzrost guzów lub wydłużają życie osób z chorobą nowotworową. Autorzy uznali, że nadal brakuje dowodów klinicznych na ich skuteczność [22]. ESPEN dodaje praktyczne ostrzeżenie: diety keto nie są zbyt smakowite, więc mogą prowadzić do zbyt małego spożycia pokarmu i utraty masy ciała [3].

Dieta alkaliczna opiera się na nieporozumieniu. Organizm ściśle reguluje swoje ogólne pH, a wybory żywieniowe zmieniają jedynie pH moczu [23]. Przegląd systematyczny wykazał niemal całkowity brak badań potwierdzających lub podważających jej działanie i stwierdził, że promowanie diet alkalicznych lub wody alkalicznej w profilaktyce bądź leczeniu nowotworów nie jest uzasadnione [23].

Inaczej jest z dietą roślinną. Metaanaliza badań prospektywnych z 2026 roku wykazała niższe ogólne ryzyko nowotworów u wegetarian i wegan niż u osób niebędących wegetarianami, przy czym mocniejsze dowody dotyczyły diet wegetariańskich [24]. Chodzi tu o profilaktykę, nie o leczenie. Jeśli podczas leczenia stosujesz dietę wegańską, dietetyk może pomóc Ci zapewnić odpowiednią ilość białka i energii.

Żadna z tych diet nie leczy raka. Zanim wprowadzisz dużą zmianę podczas leczenia, omów ją z dietetykiem. ESPEN wskazuje poradnictwo żywieniowe prowadzone przez pracownika ochrony zdrowia jako pierwszy etap terapii żywieniowej [3].

"Suplementy mogą zastąpić zdrową dietę"

Nie mogą. ESPEN zaleca witaminy i składniki mineralne w ilościach zbliżonych do zalecanego dziennego spożycia i odradza suplementy w dużych dawkach, chyba że występuje konkretny niedobór [3]. Dotyczy to również dużych dawek przeciwutleniaczy, takich jak witaminy C i E. Zanim zaczniesz przyjmować jakikolwiek suplement, także ziołowy, poinformuj o nim swój zespół onkologiczny.

Jeśli zespół leczący stwierdzi niedobór, jego wyrównanie jest dobrym powodem do suplementacji [3]. W UE suplementy diety podlegają przepisom dotyczącym żywności, a za bezpieczeństwo produktu odpowiada firma wprowadzająca go na rynek [25]. Po zakończeniu leczenia nasz poradnik dotyczący suplementów, których należy unikać w remisji choroby nowotworowej pomoże poznać te bardziej ryzykowne. Najbezpieczniej stawiać przede wszystkim na żywność, a po suplementy sięgać tylko wtedy, gdy zaleci je zespół leczący.

Pod ręką: ściągawka z bezpieczeństwa żywności podczas chemioterapii

Gdy liczba białych krwinek jest niska, bezpieczeństwo żywności przestaje być kwestią wyboru. Jeśli to pomoże, wydrukuj tę część i powieś ją na lodówce.

Ściągawka z bezpieczeństwa żywności podczas chemioterapii

• Dokładnie myj ręce ciepłą wodą z mydłem przed kontaktem z żywnością [6].
• Poddawaj jedzenie obróbce cieplnej, aż jego środek osiągnie 70°C na 2 minuty, i przekrawaj mięso, aby sprawdzić, czy jest parująco gorące w całym przekroju [26].
• Zrezygnuj z sushi oraz surowego lub niedogotowanego mięsa, ryb, skorupiaków, małży i jaj do czasu, aż liczba białych krwinek wróci do normy [6].
• Unikaj niepasteryzowanego mleka i produktów z niego wytworzonych [6].
• Myj owoce, warzywa i sałatę przed jedzeniem, nawet jeśli na opakowaniu podano, że są już umyte [11].
• Schładzaj resztki w ciągu 1–2 godzin, przechowuj je w lodówce lub zamrażaj, zjadaj odgrzane jedzenie w ciągu 24 godzin i nigdy nie odgrzewaj go więcej niż raz [6].
• Unikaj bufetów i jedzenia dostępnego w samoobsłudze [6].
• Zrezygnuj z produktów peklowanych lub wędzonych, takich jak salami i wędzony łosoś, chyba że zostały poddane obróbce cieplnej, oraz unikaj niepasteryzowanych pasztetów [6].
• Zrezygnuj z surowych kiełków [6].
• Używaj osobnych przyborów do surowej żywności oraz do potraw ugotowanych lub gotowych do spożycia [6].
• Przed spożyciem napojów, jogurtów lub suplementów probiotycznych skonsultuj się z zespołem leczącym [11].

Jak skomponować talerz przyjazny osobie z chorobą nowotworową (bez nadmiernego komplikowania)

Jeśli zapamiętanie wszystkiego powyżej wydaje się trudne, oto najprostszy możliwy schemat. Przy każdym posiłku postaraj się uwzględnić:

• Połowa talerza: kolorowe warzywa i owoce — takie, które teraz dobrze tolerujesz i chętnie jesz.
• Jedna czwarta: chude lub roślinne źródło białka, na przykład kurczak, ryby, tofu, fasola, jajka lub soczewica.
• Jedna czwarta: produkty pełnoziarniste lub warzywa skrobiowe, takie jak brązowy ryż, komosa ryżowa, bataty lub pieczywo pełnoziarniste. (Jeśli stosujesz dietę ubogobłonnikową, na razie wybieraj produkty zbożowe oczyszczone.)
• Dodaj: zdrowy tłuszcz, na przykład odrobinę oliwy, kilka orzechów, pół awokado lub plaster sera.
• Miej pod ręką: szklankę wody, herbatę ziołową lub bulion.

W najtrudniejsze dni może to być kilka kęsów jajecznicy i łyk herbaty imbirowej. W lepsze dni — pełna, kolorowa miska. Jedno i drugie jest w porządku. Traktuj ten schemat talerza jako ogólną wskazówkę, a nie sprawdzian.

Odżywienie ważniejsze niż perfekcja

Żaden pojedynczy produkt nie leczy raka. Ważniejszy jest ogólny sposób odżywiania — taki, który pomoże Ci zachować jak najwięcej sił podczas leczenia i zapewni rozsądną podstawę na później. Ważna jest też wyrozumiałość wobec siebie w dniach, gdy wszystko to wydaje się niemożliwe.

Jeśli jeszcze tego nie zrobiono, poproś zespół leczący o skierowanie do dietetyka onkologicznego. Taki specjalista może dostosować te ogólne wskazówki do rodzaju nowotworu, leczenia i jego działań niepożądanych. Zna też każde pytanie, które boisz się zadać.

Mierzysz się z czymś niezwykle trudnym. Dbanie w tym czasie o swoje odżywianie, nawet niedoskonałe, jest wyrazem troski o siebie, który ma większe znaczenie niż jakakolwiek superżywność czy suplement.

Bibliografia

[1] Światowa Organizacja Zdrowia. (b.d.). Zapobieganie nowotworom. Dostęp 23 października 2026 r., z https://who.int/activities/preventing-cancer

[2] Cancer Research UK. (2024, 22 maja). Działania niepożądane chemioterapii. https://www.cancerresearchuk.org/about-cancer/treatment/chemotherapy/side-effects/about

[3] Arends, J., Bachmann, P., Baracos, V., Barthelemy, N., Bertz, H., Bozzetti, F., Fearon, K., Hütterer, E., Isenring, E., Kaasa, S., Krznaric, Z., Laird, B., Larsson, M., Laviano, A., Mühlebach, S., Muscaritoli, M., Oldervoll, L., Ravasco, P., Solheim, T., . . . Preiser, J.-C. (2017). Wytyczne ESPEN dotyczące żywienia pacjentów z chorobą nowotworową. Clinical Nutrition, 36(1), 11-48. https://doi.org/10.1016/j.clnu.2016.07.015

[4] Cancer Research UK. (2023, 2 listopada). Porady dotyczące problemów z odżywianiem. https://www.cancerresearchuk.org/about-cancer/coping/physically/diet-problems/managing/tips-for-diet-problems

[5] NHS. (2023, 15 marca). Produkty skrobiowe i węglowodany. https://www.nhs.uk/live-well/eat-well/food-types/starchy-foods-and-carbohydrates/

[6] Leicester's Hospitals. (2024, sierpień). Zalecenia dotyczące bezpieczeństwa żywności przy niskiej liczbie białych krwinek (neutropenii) (Ulotka nr 1524). https://www.uhleicester.nhs.uk/wp-content/uploads/2025/06/1524082024-Food-safety-advice-if-you-have-a-low-white-blood-cell-count-Neutropenia.pdf

[7] Food Standards Scotland. (2023, 27 lipca). FSS i FSA publikują zaktualizowane zalecenia dla konsumentów z grup podwyższonego ryzyka dotyczące gotowych do spożycia ryb wędzonych na zimno i peklowanych po opublikowaniu oceny ryzyka. https://www.foodstandards.gov.scot/news/fss-and-fsa-issue-updated-advice-to-higher-risk-consumers-on-ready-to-eat-cold-smoked-and-cured-fish-following-publication-of-a-risk-assessment

[8] World Cancer Research Fund. (b.d.). Porady żywieniowe przy bolesności jamy ustnej. Dostęp 23 października 2026 r., z https://www.wcrf-uk.org/health-advice-and-support/living-with-cancer/nutritional-tips-for-a-sore-mouth/

[9] Cancer Research UK. (2024, 22 maja). Życie towarzyskie, alkohol i inne aktywności podczas chemioterapii. https://www.cancerresearchuk.org/about-cancer/treatment/chemotherapy/living-with/social-life-activities

[10] World Cancer Research Fund. (b.d.). Ogranicz żywność typu fast food. Dostęp 23 października 2026 r., z https://www.wcrf.org/dietandcancer/limit-fast-foods/

[11] Oxford University Hospitals NHS Foundation Trust. (2025, kwiecień). Bezpieczeństwo żywności przy obniżonej zdolności do zwalczania zakażeń (Ulotka OMI 110780). https://www.ouh.nhs.uk/media/agtjbq0g/110780safety.pdf

[12] Cancer Research UK. (2023, 15 listopada). Inne sposoby łagodzenia nudności i wymiotów. https://www.cancerresearchuk.org/about-cancer/coping/physically/sickness/treatment/other-ways-of-controlling-sickness/

[13] Irish Cancer Society. (b.d.). Działania niepożądane radioterapii okolicy głowy i szyi. Dostęp 23 października 2026 r., z https://www.cancer.ie/node/6020

[14] Cancer Research UK. (2023, 4 października). Czym jest radioterapia? https://www.cancerresearchuk.org/about-cancer/treatment/radiotherapy/what-is-radiotherapy

[15] Cancer Research UK. (2024, 30 stycznia). Działania niepożądane radioterapii jamy brzusznej lub miednicy. https://www.cancerresearchuk.org/about-cancer/treatment/radiotherapy/side-effects/abdominal-or-pelvic-radiotherapy/diarrhoea

[16] World Cancer Research Fund. (b.d.). Ile czasu zajmie powrót prawidłowego odczuwania smaku po leczeniu onkologicznym? Dostęp 23 października 2026 r., z https://www.wcrf.org/living-well/living-with-cancer/your-questions-answered/how-long-will-it-take-for-my-taste-to-return-to-normal-after-cancer-treatment/

[17] The Clatterbridge Cancer Centre NHS Foundation Trust. (b.d.). Czym jest dieta ubogoresztkowa? Dostęp 23 października 2026 r., z https://www.clatterbridgecc.nhs.uk/patients-and-visitors/treatment-and-care/patient-information/low-residue-diet-information

[18] Morze, J., Danielewicz, A., Przybyłowicz, K., Zeng, H., Hoffmann, G., & Schwingshackl, L. (2021). Zaktualizowany przegląd systematyczny i metaanaliza dotyczące przestrzegania diety śródziemnomorskiej i ryzyka nowotworów. European Journal of Nutrition, 60(3), 1561-1586. https://doi.org/10.1007/s00394-020-02346-6

[19] Gloucestershire Hospitals NHS Foundation Trust. (b.d.). Dieta ubogobłonnikowa (Ulotka GHPI1728_11_23). Dostęp 23 października 2026 r., z https://www.gloshospitals.nhs.uk/your-visit/patient-information-leaflets/low-fibre-diets-for-patients-with-colorectal-cancer/

[20] Wedlake, L., Shaw, C., McNair, H., Lalji, A., Mohammed, K., Klopper, T., Allan, L., Tait, D., Hawkins, M., Somaiah, N., Lalondrelle, S., Taylor, A., VanAs, N., Stewart, A., Essapen, S., Gage, H., Whelan, K., & Andreyev, H. J. N. (2017). Randomizowane badanie kontrolowane dotyczące błonnika pokarmowego w zapobieganiu toksyczności żołądkowo-jelitowej wywołanej napromienianiem podczas radioterapii miednicy. The American Journal of Clinical Nutrition, 106(3), 849-857. https://doi.org/10.3945/ajcn.116.150565

[21] Cancer Research UK. (2023, 16 sierpnia). Cukier a nowotwory: co warto wiedzieć. Cancer Research UK News. https://news.cancerresearchuk.org/2023/08/16/sugar-and-cancer-what-you-need-to-know/

[22] Römer, M., Dörfler, J., & Huebner, J. (2021). Stosowanie diet ketogenicznych u pacjentów z chorobą nowotworową: przegląd systematyczny. Clinical and Experimental Medicine, 21(4), 501-536. https://doi.org/10.1007/s10238-021-00710-2

[23] Fenton, T. R., & Huang, T. (2016). Przegląd systematyczny związku między obciążeniem kwasowym diety, wodą alkaliczną a nowotworami. BMJ Open, 6(6), Artykuł e010438. https://doi.org/10.1136/bmjopen-2015-010438

[24] Aune, D., Schlesinger, S., & Sobiecki, J. G. (2026). Diety wegetariańskie i wegańskie a zapadalność na nowotwory: przegląd systematyczny i metaanaliza badań prospektywnych. European Journal of Epidemiology, 41(5), 531-545. https://doi.org/10.1007/s10654-026-01380-8

[25] Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności. (2026, 6 stycznia). Suplementy diety. https://www.efsa.europa.eu/en/topics/topic/food-supplements

[26] Food Standards Agency. (2017, 18 grudnia). Obróbka termiczna żywności. GOV.UK. https://www.gov.uk/government/publications/cooking-your-food/cooking-your-food