Διατροφή και καρκίνος: Τι να τρώτε, τι να αποφεύγετε και τι έχει πραγματικά σημασία

Βασικά σημεία

• Δεν υπάρχει μία και μοναδική «διατροφή για τον καρκίνο». Οι ανάγκες σας αλλάζουν μεταξύ χημειοθεραπείας, ακτινοθεραπείας και ανάρρωσης.
• Η πρωτεΐνη αποτελεί την πρώτη σας προτεραιότητα κατά τη θεραπεία, επειδή η απώλεια βάρους και μυϊκής μάζας συνδέεται με περισσότερες παρενέργειες.
• Ορισμένες τροφές χρειάζεται να αποφεύγονται όταν η χημειοθεραπεία έχει μειώσει τον αριθμό των λευκών αιμοσφαιρίων σας, επειδή ο οργανισμός σας δυσκολεύεται περισσότερο να αντιμετωπίσει μια τροφική δηλητηρίαση.
• Διαδεδομένοι ισχυρισμοί (η ζάχαρη τρέφει τους όγκους, οι αλκαλικές δίαιτες θεραπεύουν τον καρκίνο, η κετογονική δίαιτα λιμοκτονεί τα καρκινικά κύτταρα) είναι υπεραπλουστευμένοι ή δεν υποστηρίζονται από τα σημερινά επιστημονικά δεδομένα.
• Μερικές φορές χρειάζεται διατροφή χαμηλή σε φυτικές ίνες, αλλά για την ακτινοθεραπεία στην πύελο τα δεδομένα πλέον συνηγορούν υπέρ της διατήρησης της συνήθους πρόσληψης φυτικών ινών.
• Τις πιο δύσκολες μέρες, αρκεί να φάτε λίγα κράκερ και να πιείτε λίγο ζωμό σε μικρές γουλιές. Στόχος είναι η θρέψη, όχι η τελειότητα.

Υπάρχει πράγματι «διατροφή για τον καρκίνο»; Τι δείχνουν τα επιστημονικά δεδομένα

Αν έχετε πρόσφατα διαγνωστεί ή στηρίζετε κάποιον που έχει διαγνωστεί, ένα από τα πρώτα ερωτήματα που προκύπτουν μοιάζει απλό, αλλά δεν είναι: «Τι πρέπει να τρώω τώρα;»

Το διαδίκτυο έχει χιλιάδες απαντήσεις, και πολλές από αυτές αντιφάσκουν μεταξύ τους. Ένας ιστότοπος προτείνει αυστηρά χορτοφαγική διατροφή. Ένας άλλος προωθεί την κετογονική. Ένας τρίτος λέει να τα κάνετε όλα χυμό. Ξαφνικά, το φαγητό γίνεται άλλη μία πηγή ανησυχίας.

Η σύντομη απάντηση είναι η εξής: δεν υπάρχει μία και μοναδική διατροφή για τον καρκίνο που να ταιριάζει σε όλους. Αυτό που βοηθά είναι ένας ευέλικτος τρόπος διατροφής, που αλλάζει καθώς προχωράτε στη θεραπεία και την ανάρρωση. Η διατροφή έχει σημασία και για την πρόληψη. Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας εκτιμά ότι το 30 έως 50% των περιστατικών καρκίνου μπορούν να προληφθούν, και στους παράγοντες κινδύνου που αναφέρει περιλαμβάνεται η διατροφή, μαζί με το κάπνισμα, το αλκοόλ και τη σωματική αδράνεια [1]. Η πρόληψη και η σωστή διατροφή κατά τη θεραπεία είναι διαφορετικά ζητήματα, και αυτός ο οδηγός καλύπτει και τα δύο.

Γράψαμε αυτόν τον οδηγό για να ξεκαθαρίσουμε το τοπίο, βασιζόμενοι σε ευρωπαϊκές κατευθυντήριες οδηγίες κλινικής διατροφής και σε συμβουλές νοσοκομείων του NHS, αντί για ό,τι συγκεντρώνει κλικ αυτή την εβδομάδα. Δεν θα βρείτε εδώ θαυματουργές θεραπείες ούτε ενοχές, μόνο ένα πλαίσιο που μπορείτε να προσαρμόσετε στις ανάγκες σας.

Τι να τρώτε κατά τη διάρκεια της χημειοθεραπείας

Η χημειοθεραπεία βλάπτει τα κύτταρα που διαιρούνται, συμπεριλαμβανομένων των υγιών κυττάρων στον μυελό των οστών, ο οποίος παράγει τα κύτταρα του αίματος, και στον βλεννογόνο του εντέρου [2]. Μπορεί επίσης να προκαλέσει πόνο στο στόμα, να αλλάξει τη γεύση των τροφών και να μειώσει την όρεξή σας [2]. Οι ενεργειακές σας ανάγκες συνήθως παραμένουν περίπου ίδιες με πριν από τη θεραπεία, αλλά ο στόχος για την πρόσληψη πρωτεΐνης είναι υψηλός [3]. Επομένως, ο στόχος δεν είναι να τρώτε τέλεια. Είναι να λαμβάνετε όσο το δυνατόν περισσότερα θρεπτικά συστατικά από ό,τι καταφέρνετε να φάτε.

Πρωτεΐνη: η πρώτη σας προτεραιότητα κατά τη χημειοθεραπεία

Αν θυμάστε ένα μόνο πράγμα από αυτή την ενότητα, ας είναι αυτό: τρώτε πρώτα την πρωτεΐνη σας.

Πολλοί άνθρωποι με καρκίνο δυσκολεύονται να φάνε αρκετά και ορισμένοι χάνουν πολύ βάρος [3]. Αυτό έχει σημασία. Η απώλεια βάρους συνδέεται με περισσότερες παρενέργειες και με μείωση ή διακοπή της θεραπείας, ενώ η απώλεια μυϊκής μάζας συνδέεται με μειωμένη σωματική λειτουργικότητα και περισσότερες παρενέργειες από τη χημειοθεραπεία [3].

Η Ευρωπαϊκή Εταιρεία Κλινικής Διατροφής και Μεταβολισμού (ESPEN) συνιστά περισσότερα από 1 γραμμάριο πρωτεΐνης ανά κιλό σωματικού βάρους την ημέρα και, αν είναι εφικτό, έως 1,5 γραμμάριο [3]. Για βάρος 70 κιλών, αυτό σημαίνει περισσότερα από 70 γραμμάρια την ημέρα και έως περίπου 105, αν μπορείτε να τα καταφέρετε.

Αυτό μπορεί να ακούγεται πολύ όταν δεν έχετε όρεξη να φάτε, και εδώ βοηθά η συνήθεια να τρώτε πρώτα την πρωτεΐνη. Αν χάσετε την όρεξή σας στη μέση του γεύματος, θα έχετε ήδη καλύψει το πιο σημαντικό μέρος του.

Καλές πηγές είναι τα αυγά, το κοτόπουλο, το ψάρι, το τόφου, τα φασόλια, οι φακές, το στραγγιστό γιαούρτι και το τυρί κότατζ. Όταν σας φαίνεται αδύνατο να φάτε στερεά τροφή, ένα ρόφημα με γάλα μπορεί να καλύψει το κενό, επειδή τα ροφήματα με βάση τα γαλακτοκομικά παρέχουν περισσότερη ενέργεια και πρωτεΐνη από πολλά άλλα [4]. Αν χάνετε βάρος, ρωτήστε τον γιατρό σας για πόσιμα συμπληρώματα διατροφής υψηλής θερμιδικής αξίας, τα οποία συνιστά η ESPEN όταν η εμπλουτισμένη διατροφή δεν αρκεί από μόνη της [3].

Φρούτα, λαχανικά και ο κανόνας «φάτε το ουράνιο τόξο»

Πιθανότατα το έχετε ξανακούσει. Ο συνδυασμός χρωμάτων είναι ένας εύκολος τρόπος να εξασφαλίζετε ποικιλία χωρίς να μετράτε τίποτα, και μερικά διαφορετικά χρώματα μέσα στην εβδομάδα είναι ένας απολύτως ικανοποιητικός στόχος.

Φάτε το ουράνιο τόξο: ένας σύντομος οδηγός χρωμάτων

• Κόκκινο: ντομάτες, φράουλες, κόκκινες πιπεριές
• Πορτοκαλί: γλυκοπατάτες, καρότα, πορτοκάλια
• Πράσινο: μπρόκολο, σπανάκι, λαχανίδα
• Μπλε και μοβ: μύρτιλα, μελιτζάνες, βατόμουρα
• Λευκό: κουνουπίδι, σκόρδο, κρεμμύδια

Μην αγχώνεστε να συμπεριλαμβάνετε κάθε χρώμα σε κάθε γεύμα. Μύρτιλα στη βρώμη σας, σπανάκι σε ένα smoothie, μπαστουνάκια καρότου με χούμους: μικρές προσθήκες σαν κι αυτές κάνουν τη διαφορά συνολικά.

Δημητριακά ολικής άλεσης, υγιεινά λιπαρά και ενυδάτωση

Οι αμυλούχες τροφές είναι καλή πηγή ενέργειας και σας παρέχουν επίσης φυτικές ίνες, ασβέστιο, σίδηρο και βιταμίνες του συμπλέγματος Β [5]. Όταν το έντερό σας τις ανέχεται καλά, προτιμήστε δημητριακά ολικής άλεσης, όπως βρώμη, καστανό ρύζι και ψωμί ολικής άλεσης. Το λευκό ψωμί έχει λιγότερες φυτικές ίνες από το ψωμί ολικής άλεσης ή το μαύρο ψωμί [5]. Γι’ αυτό ακριβώς είναι η κατάλληλη επιλογή αν σας συστηθεί διατροφή χαμηλή σε φυτικές ίνες.

Τα λιπαρά βοηθούν όταν δυσκολεύεστε να φάτε αρκετά, επειδή οι τροφές που περιέχουν λίπος είναι καλές πηγές θερμίδων [4]. Λίγο ελαιόλαδο στα λαχανικά, αμυγδαλοβούτυρο σε φρυγανισμένο ψωμί ή καρύδια στη βρώμη σας προσθέτουν ενέργεια χωρίς να αυξάνουν τον όγκο του γεύματος.

Μην παραμελείτε τα υγρά. Αν έχετε διάρροια, στοχεύστε σε 8 έως 10 φλιτζάνια την ημέρα για να αποφύγετε την αφυδάτωση [4]. Το νερό, ο ζωμός, τα αφεψήματα βοτάνων και τα ροφήματα με ηλεκτρολύτες συνυπολογίζονται όλα.

Τροφές που πρέπει να αποφεύγετε κατά τη χημειοθεραπεία (και γιατί)

Αυτή η ενότητα δεν έχει σκοπό να χαρακτηρίσει τις τροφές ως «κακές». Όταν η χημειοθεραπεία μειώνει τον αριθμό των λευκών αιμοσφαιρίων σας, ορισμένες τροφές που είναι ασφαλείς όταν είστε καλά ενέχουν πλέον κίνδυνο λοίμωξης, και τα νοσοκομεία του NHS δίνουν στους ασθενείς συγκεκριμένες συμβουλές ασφάλειας τροφίμων για αυτή την περίοδο [6]. Για συνήθειες πέρα από τη διατροφή, το άρθρο μας για τα βασικά πράγματα που πρέπει να αποφεύγετε κατά τη χημειοθεραπεία καλύπτει την άσκηση, τον ύπνο, το κάπνισμα και το αλκοόλ.

Η ασφάλεια των τροφίμων προέχει

Τα φάρμακα της χημειοθεραπείας συχνά εμποδίζουν τον μυελό των οστών να παράγει αρκετά λευκά αιμοσφαίρια [2]. Ο χαμηλός αριθμός ουδετερόφιλων, ενός τύπου λευκών αιμοσφαιρίων, ονομάζεται ουδετεροπενία [6]. Όταν τα λευκά αιμοσφαίριά σας είναι χαμηλά, τα βακτήρια μπορούν να πολλαπλασιαστούν γρήγορα στο αίμα [2]. Ένα επεισόδιο τροφικής δηλητηρίασης που ένας υγιής άνθρωπος θα ξεπερνούσε εύκολα μπορεί να εξελιχθεί σε κάτι σοβαρό.

Έτσι, ορισμένες τροφές μπαίνουν προσωρινά στην άκρη όσο ο αριθμός τους παραμένει χαμηλός. Ένα ενημερωτικό φυλλάδιο του NHS αναφέρει ωμό ή ανεπαρκώς μαγειρεμένο κρέας, πουλερικά, ψάρια, οστρακοειδή και αυγά· μη παστεριωμένο γάλα και τρόφιμα που παρασκευάζονται από αυτό· σούσι· παστά ή καπνιστά τρόφιμα που δεν έχουν μαγειρευτεί, όπως σαλάμι και καπνιστό σολομό· και ωμά φύτρα σπόρων [6]. Οι βρετανικοί οργανισμοί ασφάλειας τροφίμων συμβουλεύουν επίσης τα άτομα με εξασθενημένο ανοσοποιητικό σύστημα, συμπεριλαμβανομένων των ατόμων με καρκίνο, να αποφεύγουν τα έτοιμα προς κατανάλωση ψάρια ψυχρής κάπνισης και τα παστά ψάρια ή να τα μαγειρεύουν μέχρι να αχνίζουν [7].

Οι λεπτομέρειες διαφέρουν μεταξύ νοσοκομείων (το φυλλάδιο του Leicester επιτρέπει, για παράδειγμα, το προσυσκευασμένο μαγειρεμένο ζαμπόν), επομένως ακολουθήστε το φυλλάδιο της δικής σας ιατρικής ομάδας, εφόσον σας έχει δοθεί [6]. Τίποτε από αυτά δεν είναι μόνιμο. Χρειάζεται να ακολουθείτε αυτές τις οδηγίες μόνο όσο έχετε ουδετεροπενία ή μέχρι η ιατρική σας ομάδα να σας πει ότι είναι ασφαλές να καταναλώσετε ξανά αυτές τις τροφές [6].

Τροφές που μπορεί να επιδεινώσουν τις παρενέργειες

Ορισμένες τροφές επιδεινώνουν τις παρενέργειες. Αν έχετε ναυτία, καλό είναι να αποφεύγετε τα τηγανητά ή λιπαρά φαγητά και οτιδήποτε έχει έντονη μυρωδιά [4]. Αν πονάει το στόμα σας, τα όξινα φρούτα και οι χυμοί, τα πικάντικα ή αλμυρά φαγητά και οι σκληρές τροφές όπως οι φρυγανιές μπορούν να αυξήσουν τον πόνο [8].

Με το αλκοόλ, τα πράγματα είναι λιγότερο ξεκάθαρα. Μια μικρή ποσότητα δεν επηρεάζει τους περισσότερους τύπους χημειοθεραπείας, αλλά ορισμένα χημειοθεραπευτικά φάρμακα αλληλεπιδρούν με το αλκοόλ, το οποίο μπορεί να επιδεινώσει τη ναυτία και να προκαλέσει τσούξιμο σε ένα ερεθισμένο στόμα. Γι’ αυτό, συμβουλευτείτε την ιατρική σας ομάδα πριν πιείτε [9].

Τα πολύ επεξεργασμένα τρόφιμα έχουν συχνά πολλές θερμίδες αλλά λίγες βιταμίνες και μέταλλα [10]. Προσπαθήστε να μη χορταίνετε με αυτά, αλλά αν τα στιγμιαία ράμεν είναι το μόνο που σας φαίνεται ότι μπορείτε να φάτε σε μια δύσκολη μέρα, φάτε τα ράμεν. Καλύτερα κάτι παρά τίποτα.

Οι παρακάτω εναλλακτικές ακολουθούν τις συμβουλές νοσοκομείων του NHS για άτομα με χαμηλό αριθμό λευκών αιμοσφαιρίων, καθώς και τις οδηγίες του Cancer Research UK για το αλκοόλ [6][9][11].

Κατάλληλα σνακ για ασθενείς που κάνουν χημειοθεραπεία, ανά παρενέργεια

Τα πλήρη γεύματα μπορεί να μοιάζουν αδύνατα κατά τη χημειοθεραπεία, οπότε δοκιμάστε μικρές ποσότητες τροφών πλούσιων σε πρωτεΐνες και θερμίδες κάθε 2 ή 3 ώρες, αντί για τρία μεγάλα γεύματα [4]. Το τι θα επιλέξετε εξαρτάται από το τι αντιμετωπίζετε.

Όταν έχετε ναυτία

Ξεκινήστε με ελαφριές τροφές με ήπια γεύση, όπως σκέτο φρυγανισμένο ψωμί ή κράκερ [12]. Λίγες μπουκιές από κάτι στεγνό μόλις ξυπνήσετε το πρωί μπορεί να βοηθήσουν, ενώ αν οι μυρωδιές του μαγειρέματος σας προκαλούν ναυτία, δοκιμάστε κρύο ή χλιαρό φαγητό [4]. Κρατήστε τα γεύματα μικρά και μασάτε καλά το φαγητό σας [4].

Το τσάι τζίντζερ, το ζαχαρωμένο τζίντζερ ή το αναψυκτικό τζίντζερ βοηθούν ορισμένους ανθρώπους [12]. Ωστόσο, οι έρευνες για τη χρήση τζίντζερ μαζί με αντιεμετικά φάρμακα κατά τη χημειοθεραπεία έχουν δώσει ανάμεικτα αποτελέσματα, οπότε χρησιμοποιήστε το μαζί με τα φάρμακά σας, όχι αντί γι’ αυτά [12]. Οι παγωμένες μπάρες φρούτων και οι γρανίτες σε ξυλάκι αξίζουν μια δοκιμή όταν τα υγρά σάς φαίνονται πιο εύκολα από τις στερεές τροφές.

Όταν πονάει το στόμα ή ο λαιμός σας

Η χημειοθεραπεία και η ακτινοθεραπεία μπορούν να βλάψουν τον βλεννογόνο του στόματος και του φάρυγγα, προκαλώντας φλεγμονή και πόνο όταν τρώτε και πίνετε [8]. Αυτό ονομάζεται βλεννογονίτιδα [13]. Οι πολτοποιημένες ή υγρές τροφές βοηθούν, όπως και η προσθήκη περισσότερης σάλτσας ή σάλτσας από ζωμό κρέατος [8]. Δοκιμάστε smoothies, σκέτο γιαούρτι, λιωμένη μπανάνα, τυρί κότατζ, αβοκάντο και ζωμό, σε θερμοκρασία δωματίου, επειδή το πολύ ζεστό ή πολύ κρύο φαγητό μπορεί να επιδεινώσει τον πόνο [8].

Αποφύγετε τα όξινα φρούτα και τους χυμούς τους, τα πικάντικα ή αλμυρά φαγητά και τις σκληρές τροφές, όπως τα κράκερ και το φρυγανισμένο ψωμί, που μπορούν να ερεθίσουν τον βλεννογόνο του στόματος [8]. Ναι, τα ίδια κράκερ που βοηθούν στη ναυτία. Ένα καλαμάκι μπορεί να σας διευκολύνει όταν πίνετε [8].

Όταν δεν έχετε όρεξη

Όταν τίποτα δεν σας φαίνεται ελκυστικό, προσθέστε επιπλέον θερμίδες και πρωτεΐνες σε ό,τι τρώτε με βούτυρο, γάλα, κρέμα γάλακτος, ζάχαρη, μέλι ή τυρί, και βάλτε στο μενού κρέμες και επιδόρπια [4]. Το βούτυρο ξηρών καρπών πάνω σε φέτες μπανάνας, το χούμους με μαλακή πίτα ή το πλήρες ελληνικό γιαούρτι με μέλι προσφέρουν πολλά σε μικρή ποσότητα.

Ακόμη και τρεις ή τέσσερις μπουκιές μετράνε. Αυτή τη στιγμή δεν προσπαθείτε να απολαύσετε ένα γεύμα. Δίνετε ενέργεια σε ένα σώμα που καταβάλλει τεράστια προσπάθεια.

Όταν νιώθετε εξάντληση και δεν μπορείτε να μαγειρέψετε

Μερικά από τα καλύτερα σνακ για τη χημειοθεραπεία δεν χρειάζονται καμία προετοιμασία. Τυρί σε μπαστουνάκια. Ατομικές συσκευασίες βουτύρου ξηρών καρπών. Μπανάνες και άλλα φρούτα που χρειάζονται μόνο ξέπλυμα ή ξεφλούδισμα. Σφιχτά βραστά αυγά από την προηγούμενη ημέρα. Αν ο αριθμός των λευκών αιμοσφαιρίων σας είναι χαμηλός, καταναλώνετε ό,τι περισσεύει από τα γεύματα και οτιδήποτε έχει ετοιμαστεί εκ των προτέρων μέσα σε 24 ώρες [11].

Αν φροντίζετε κάποιον, ένα από τα πιο χρήσιμα πράγματα που μπορείτε να κάνετε είναι να οργανώσετε ένα σημείο με σνακ σε εύκολα προσβάσιμο μέρος, όπως ένα καλάθι στον πάγκο ή ένα ράφι στο ψυγείο. Τις ημέρες που ακόμη και η επιλογή του φαγητού μοιάζει εξαντλητική, έτσι δεν χρειάζεται να πάρει αυτή την απόφαση.

Τι να τρώτε κατά τη διάρκεια και μετά την ακτινοθεραπεία

Η ακτινοβολία στοχεύει τον καρκίνο, αλλά επηρεάζει και τα φυσιολογικά κύτταρα στην περιοχή της θεραπείας. Επομένως, οι παρενέργειες και οι διατροφικές αλλαγές που μπορούν να βοηθήσουν εξαρτώνται από το μέρος του σώματος που υποβάλλεται σε θεραπεία [14].

Διατροφή κατά τη διάρκεια της ακτινοθεραπείας

Η ακτινοθεραπεία στην κεφαλή και τον τράχηλο μπορεί να προκαλέσει πόνο στο στόμα και αλλαγές στη γεύση, ενώ η θεραπεία στον τράχηλο μπορεί να δυσκολέψει την κατάποση [13]. Μπορεί επίσης να προκαλέσει ξηροστομία, επειδή οι σιελογόνοι αδένες παράγουν λιγότερο σάλιο από το συνηθισμένο [13]. Οι υγρές τροφές καταπίνονται ευκολότερα, οπότε προτιμήστε πολτοποιημένες σούπες, αυγά σκραμπλ, χυλό βρώμης και πουρέ πατάτας με σάλτσα κρέατος [13]. Οι μικρές γουλιές δροσερών ροφημάτων μπορεί να βοηθήσουν, ενώ τα σκευάσματα τεχνητού σάλιου μπορούν να διατηρήσουν το στόμα σας υγρό [13].

Με την ακτινοθεραπεία στην κοιλιά ή την πύελο, η διάρροια κατά τη διάρκεια ή μετά τη θεραπεία είναι συνηθισμένη, ενώ μπορεί επίσης να εμφανίσετε κοιλιακές κράμπες και αέρια [15]. Πίνετε άφθονα υγρά, επειδή είναι εύκολο να αφυδατωθείτε, και συμβουλευτείτε την ομάδα ακτινοθεραπείας ή τον διαιτολόγο σας πριν αλλάξετε τη διατροφή σας [15]. Αν έχετε ακούσει ότι πρέπει να περιορίσετε δραστικά τις φυτικές ίνες, η επόμενη ενότητα εξηγεί γιατί αυτή η συμβουλή έχει αλλάξει.

Ανεξάρτητα από την περιοχή που υποβάλλεται σε θεραπεία, και ακόμη κι αν αισθάνεστε καλύτερα από όσο περιμένατε, ο στόχος πρόσληψης πρωτεΐνης που αναφέρεται στην ενότητα για τη χημειοθεραπεία εξακολουθεί να ισχύει [3].

Επαναφορά της διατροφής σας μετά το τέλος της θεραπείας

Η επιστροφή στη συνηθισμένη διατροφή μετά τη θεραπεία δεν είναι πάντα ομαλή. Οι αλλαγές στη γεύση μπορεί να είναι προσωρινές ή μακροχρόνιες, ενώ μετά τη χημειοθεραπεία η γεύση συχνά συνεχίζει να βελτιώνεται για 1 έως 2 χρόνια [16]. Η γεύση δεν είναι το μόνο πρόβλημα που μπορεί να επιμείνει: ο οδηγός μας για τις μακροχρόνιες παρενέργειες της αντικαρκινικής θεραπείας καλύπτει και άλλες, όπως η κόπωση, τα καρδιακά προβλήματα και οι αλλαγές στη μνήμη και τη σκέψη.

Επαναφέρετε την ποικιλία προσθέτοντας ένα τρόφιμο κάθε φορά και, αν ακολουθούσατε διατροφή χαμηλή σε φυτικές ίνες, επανεισαγάγετέ τες σταδιακά [17]. Αν ο αριθμός των λευκών αιμοσφαιρίων σας παραμένει χαμηλός, συμβουλευτείτε την ομάδα φροντίδας σας πριν καταναλώσετε προβιοτικά ροφήματα όπως το κεφίρ, τα οποία ορισμένα νοσοκομεία του NHS συνιστούν να αποφεύγονται όσο έχετε ουδετεροπενία [6][11].

Ως μακροπρόθεσμος διατροφικός στόχος, η μεσογειακή διατροφή έχει μελετηθεί εκτενώς. Βασίζεται κυρίως σε φυτικές τροφές, με άφθονα φρούτα, λαχανικά, ξηρούς καρπούς, φασόλια και φακές, ψάρια, δημητριακά ολικής άλεσης και εξαιρετικό παρθένο ελαιόλαδο, και λιγότερο κόκκινο και επεξεργασμένο κρέας [18]. Σε μια ανασκόπηση μελετών παρατήρησης του 2021, τα άτομα που την ακολουθούσαν πιο πιστά είχαν χαμηλότερη θνησιμότητα από καρκίνο, ενώ οι επιζώντες του καρκίνου που την ακολουθούσαν είχαν χαμηλότερη θνησιμότητα από κάθε αιτία [18]. Πρόκειται για συσχέτιση, όχι για απόδειξη, αλλά αποτελεί ένα λογικό διατροφικό πρότυπο προς το οποίο μπορείτε να στοχεύσετε.

Πότε χρειάζεστε μια διατροφή χαμηλή σε φυτικές ίνες (και πότε όχι)

Οι φυτικές ίνες αποτελούν συνήθως ακρογωνιαίο λίθο της υγιεινής διατροφής, οπότε η σύσταση να τις περιορίσετε μπορεί να μοιάζει με βήμα προς τα πίσω. Η διατροφή χαμηλή σε φυτικές ίνες (γνωστή και ως δίαιτα χαμηλού υπολείμματος) είναι ένα στοχευμένο εργαλείο για συγκεκριμένες καταστάσεις.

Μία από αυτές είναι η στένωση του εντέρου. Η κατανάλωση λιγότερων φυτικών ινών επιβραδύνει τη διέλευση της τροφής από το έντερο και μειώνει τον όγκο των κοπράνων, ώστε να περνούν ευκολότερα από το στενωμένο τμήμα [19]. Μια διατροφή χαμηλή σε φυτικές ίνες χρησιμοποιείται επίσης όταν υπάρχει κίνδυνος απόφραξης του εντέρου, καθώς και για περίπου 4 έως 6 εβδομάδες μετά από ορισμένες χειρουργικές επεμβάσεις στο έντερο [19]. Ο γιατρός σας μπορεί επίσης να τη συστήσει για την αντιμετώπιση παρενεργειών από χειρουργική επέμβαση, χημειοθεραπεία ή ανοσοθεραπεία [17].

Στην ακτινοθεραπεία της πυέλου, τα πράγματα είναι διαφορετικά. Σε μια τυχαιοποιημένη μελέτη στο Ηνωμένο Βασίλειο, τα άτομα στα οποία συστήθηκε διατροφή πλούσια σε φυτικές ίνες κατά την ακτινοθεραπεία της πυέλου είχαν λιγότερες εντερικές παρενέργειες, τόσο κατά τη θεραπεία όσο και έναν χρόνο αργότερα, σε σύγκριση με όσους διατήρησαν τη συνήθη πρόσληψή τους [20]. Οι ερευνητές κατέληξαν στο συμπέρασμα ότι οι περιοριστικές συστάσεις για μείωση των φυτικών ινών σε αυτή την περίπτωση θα πρέπει να εγκαταλειφθούν [20]. Το Clatterbridge Cancer Centre ενημερώνει πλέον τους ασθενείς ότι δεν υπάρχουν ενδείξεις πως η δίαιτα χαμηλού υπολείμματος βοηθά στον έλεγχο των παρενεργειών της ακτινοθεραπείας της πυέλου και ότι η διατήρηση της συνήθους πρόσληψης φυτικών ινών είναι ωφέλιμη [17]. Αν η θεραπευτική σας ομάδα σάς δώσει διαφορετικές οδηγίες, ακολουθήστε τις.

Αν χρειάζεστε πράγματι μια διατροφή χαμηλή σε φυτικές ίνες, τα ενημερωτικά φυλλάδια του NHS αναφέρουν τροφές όπως λευκό ψωμί, ζυμαρικά και ρύζι· καλά μαγειρεμένα λαχανικά χωρίς φλούδα· φρούτα σε κονσέρβα ή μαγειρεμένα, χωρίς φλούδα ή σπόρους· αυγά· τρυφερό κρέας· ψάρι χωρίς κόκαλα· και δημητριακά χαμηλά σε φυτικές ίνες, όπως οι νιφάδες καλαμποκιού [17][19]. Αφήστε προς το παρόν στην άκρη το ψωμί και τα δημητριακά ολικής άλεσης, τις σαλάτες και τα άλλα ωμά λαχανικά, τους ξηρούς καρπούς και τους σπόρους, τα φασόλια και τις φακές, τα αποξηραμένα φρούτα και το ποπ κορν [17][19].

Για πολλούς ανθρώπους είναι προσωρινή, αλλά το διάστημα για το οποίο τη χρειάζεστε διαφέρει, γι’ αυτό συμβουλευτείτε τον γιατρό ή τον διαιτολόγο σας [17][19]. Όταν τη σταματήσετε, επανεισαγάγετε τις φυτικές ίνες σταδιακά, μία τροφή κάθε φορά και σε μικρές ποσότητες [17]. Δείξτε στο έντερό σας την ίδια υπομονή που θα δείχνατε σε οτιδήποτε άλλο βρίσκεται σε διαδικασία επούλωσης.

Μύθοι για τη διατροφή και τον καρκίνο που μπορείτε να σταματήσετε να πιστεύετε

Η διατροφή και ο καρκίνος προσελκύουν πολλούς ισχυρισμούς στο διαδίκτυο που διατυπώνονται με απόλυτη βεβαιότητα. Ακολουθούν τρεις που αξίζει να ξεκαθαρίσουμε.

"Η ζάχαρη τρέφει τον καρκίνο"

Το Cancer Research UK χαρακτηρίζει ως διαδεδομένο μύθο την άποψη ότι η ζάχαρη προκαλεί καρκίνο ή ενισχύει την ανάπτυξή του [21]. Υπάρχει ένας κόκκος αλήθειας σε αυτό: τα καρκινικά κύτταρα πράγματι χρειάζονται πολλή γλυκόζη και τη μεταβολίζουν διαφορετικά από τα φυσιολογικά κύτταρα [21]. Αυτό που παραλείπει ο μύθος είναι ότι η γλυκόζη αποτελεί το βασικό καύσιμο για κάθε κύτταρο του σώματός σας [21].

Δεν υπάρχουν στοιχεία ότι μια διατροφή χωρίς ζάχαρη μειώνει τον κίνδυνο εμφάνισης καρκίνου, ούτε λόγος για τα άτομα με καρκίνο να τη δοκιμάσουν από μόνα τους [21]. Οι δίαιτες με πολύ χαμηλή περιεκτικότητα σε υδατάνθρακες θα μπορούσαν να βλάψουν την υγεία σας μακροπρόθεσμα [21]. Η ESPEN επίσης συνιστά να αποφεύγονται οι δίαιτες που περιορίζουν την ενεργειακή πρόσληψη σε όποιον παρουσιάζει υποθρεψία ή κινδυνεύει από αυτήν και επισημαίνει ότι η υποθρεψία συνδέεται με χειρότερη πρόγνωση [3].

Η λογική μέση οδός είναι να περιορίζετε την πρόσθετη ζάχαρη και τα πολύ επεξεργασμένα γλυκά, αντιμετωπίζοντας παράλληλα τα φρούτα, τα δημητριακά ολικής άλεσης και το περιστασιακό επιδόρπιο ως κανονικά τρόφιμα. Μια μπανάνα δεν είναι ο εχθρός. Για ιδέες γλυκών απολαύσεων που λαμβάνουν υπόψη τις αλλαγές στη γεύση, τις πληγές στο στόμα και τη ναυτία, δείτε τον πρακτικό οδηγό μας για τα γλυκά που μπορούν να τρώνε οι ασθενείς με καρκίνο.

"Πρέπει να ακολουθήσετε κετογονική, αλκαλική ή αυστηρά χορτοφαγική διατροφή για να καταπολεμήσετε τον καρκίνο"

Μια συστηματική ανασκόπηση του 2021 δεν βρήκε αδιάσειστα στοιχεία ότι οι κετογονικές δίαιτες επιβραδύνουν την ανάπτυξη των όγκων ή βοηθούν τα άτομα με καρκίνο να ζήσουν περισσότερο και κατέληξε στο συμπέρασμα ότι εξακολουθούν να λείπουν κλινικά στοιχεία για την αποτελεσματικότητά τους [22]. Η ESPEN προσθέτει μια πρακτική προειδοποίηση: οι κετογονικές δίαιτες δεν είναι ιδιαίτερα εύγευστες, οπότε μπορεί να οδηγήσουν σε ανεπαρκή πρόσληψη τροφής και απώλεια βάρους [3].

Η αλκαλική δίαιτα βασίζεται σε μια παρανόηση. Το σώμα σας ρυθμίζει αυστηρά το συνολικό του pH και οι διατροφικές επιλογές αλλάζουν μόνο το pH των ούρων σας [23]. Μια συστηματική ανασκόπηση εντόπισε ελάχιστες έρευνες είτε υπέρ είτε κατά και κατέληξε στο συμπέρασμα ότι δεν δικαιολογείται η προώθηση αλκαλικών διαιτών ή αλκαλικού νερού για την πρόληψη ή τη θεραπεία του καρκίνου [23].

Η διατροφή με βάση τις φυτικές τροφές είναι διαφορετική περίπτωση. Μια μετα-ανάλυση προοπτικών μελετών του 2026 διαπίστωσε χαμηλότερο συνολικό κίνδυνο καρκίνου στους χορτοφάγους και στους αυστηρά χορτοφάγους σε σύγκριση με τους μη χορτοφάγους, με ισχυρότερα στοιχεία για τις χορτοφαγικές δίαιτες [24]. Αυτό αφορά την πρόληψη, όχι τη θεραπεία. Αν ακολουθείτε αυστηρά χορτοφαγική διατροφή κατά τη διάρκεια της θεραπείας, ένας διαιτολόγος μπορεί να σας βοηθήσει να προσλαμβάνετε αρκετή πρωτεΐνη και ενέργεια.

Καμία από αυτές τις δίαιτες δεν θεραπεύει τον καρκίνο. Πριν κάνετε μια μεγάλη αλλαγή κατά τη διάρκεια της θεραπείας, συζητήστε τη με έναν διαιτολόγο. Η ESPEN περιγράφει τη διατροφική συμβουλευτική από επαγγελματία υγείας ως την πρώτη γραμμή διατροφικής θεραπείας [3].

"Τα συμπληρώματα μπορούν να αντικαταστήσουν μια υγιεινή διατροφή"

Δεν μπορούν. Η ESPEN συνιστά βιταμίνες και ανόργανα συστατικά σε ποσότητες περίπου ίσες με τη συνιστώμενη ημερήσια πρόσληψη και αποθαρρύνει τη λήψη συμπληρωμάτων σε υψηλές δόσεις, εκτός αν έχετε συγκεκριμένη ανεπάρκεια [3]. Αυτό περιλαμβάνει και τα αντιοξειδωτικά σε υψηλές δόσεις, όπως οι βιταμίνες C και E. Ενημερώστε την ογκολογική σας ομάδα για κάθε συμπλήρωμα, συμπεριλαμβανομένων των φυτικών, πριν αρχίσετε να το παίρνετε.

Αν η ομάδα σας εντοπίσει κάποια ανεπάρκεια, η διόρθωσή της αποτελεί βάσιμο λόγο για τη λήψη συμπληρώματος [3]. Στην ΕΕ, τα συμπληρώματα διατροφής υπάγονται στο κανονιστικό πλαίσιο για τα τρόφιμα και η εταιρεία που διαθέτει ένα προϊόν στην αγορά είναι υπεύθυνη για την ασφάλειά του [25]. Μετά το τέλος της θεραπείας, ο οδηγός μας για τα συμπληρώματα που πρέπει να αποφεύγετε όταν ο καρκίνος βρίσκεται σε ύφεση καλύπτει εκείνα που ενέχουν μεγαλύτερο κίνδυνο. Η ασφαλέστερη προσέγγιση είναι να δίνετε προτεραιότητα στις τροφές και να παίρνετε συμπληρώματα μόνο όταν τα συνιστά η ομάδα φροντίδας σας.

Γρήγορη αναφορά: Συνοπτικός οδηγός ασφάλειας τροφίμων στη χημειοθεραπεία

Όταν ο αριθμός των λευκών αιμοσφαιρίων σας είναι χαμηλός, η ασφάλεια των τροφίμων παύει να είναι προαιρετική. Εκτυπώστε αυτή την ενότητα και κολλήστε τη στο ψυγείο σας, αν σας βοηθά.

Συνοπτικός οδηγός ασφάλειας τροφίμων στη χημειοθεραπεία

• Πλένετε σχολαστικά τα χέρια σας με ζεστό νερό και σαπούνι πριν χειριστείτε τρόφιμα [6].
• Μαγειρεύετε το φαγητό μέχρι η θερμοκρασία στο κέντρο του να φτάσει τους 70°C για 2 λεπτά και κόβετε το κρέας για να ελέγξετε ότι είναι καυτό και αχνίζει μέχρι το εσωτερικό του [26].
• Αποφύγετε το σούσι και το ωμό ή ανεπαρκώς μαγειρεμένο κρέας, ψάρι, οστρακοειδή και αυγά μέχρι να ανακάμψει ο αριθμός των λευκών αιμοσφαιρίων σας [6].
• Αποφύγετε το μη παστεριωμένο γάλα και τα τρόφιμα που παρασκευάζονται από αυτό [6].
• Πλένετε τα φρούτα, τα λαχανικά και τις σαλάτες πριν τα φάτε, ακόμη κι αν η συσκευασία αναφέρει ότι είναι προπλυμένα [11].
• Αφήνετε τα περισσεύματα να κρυώσουν μέσα σε 1 έως 2 ώρες, βάζετέ τα στο ψυγείο ή στην κατάψυξη, καταναλώνετε το ξαναζεσταμένο φαγητό μέσα σε 24 ώρες και μην το ξαναζεσταίνετε ποτέ περισσότερο από μία φορά [6].
• Αποφύγετε τους μπουφέδες και τα τρόφιμα αυτοεξυπηρέτησης [6].
• Αποφύγετε τα παστά ή καπνιστά τρόφιμα, όπως το σαλάμι και ο καπνιστός σολομός, εκτός αν είναι μαγειρεμένα, και αποφύγετε το μη παστεριωμένο πατέ [6].
• Αποφύγετε τις ωμές φύτρες σπόρων [6].
• Χρησιμοποιείτε ξεχωριστά σκεύη για τα ωμά τρόφιμα και για τα μαγειρεμένα ή έτοιμα προς κατανάλωση τρόφιμα [6].
• Συμβουλευτείτε την ομάδα φροντίδας σας πριν καταναλώσετε προβιοτικά ροφήματα, γιαούρτια ή συμπληρώματα [11].

Πώς να συνθέσετε ένα κατάλληλο πιάτο όταν έχετε καρκίνο (χωρίς να το σκέφτεστε υπερβολικά)

Αν όλα τα παραπάνω σας φαίνονται πολλά για να τα έχετε στο μυαλό σας, ακολουθεί το πιο απλό πλαίσιο. Σε κάθε γεύμα, στοχεύστε στα εξής:

• Το μισό πιάτο σας: πολύχρωμα λαχανικά και φρούτα, όσα μπορείτε να ανεχτείτε και να απολαύσετε αυτή την περίοδο.
• Το ένα τέταρτο: άπαχη ή φυτική πρωτεΐνη, όπως κοτόπουλο, ψάρι, τόφου, φασόλια, αυγά ή φακές.
• Το ένα τέταρτο: δημητριακά ολικής άλεσης ή αμυλούχα λαχανικά, όπως καστανό ρύζι, κινόα, γλυκοπατάτα ή ψωμί ολικής άλεσης. (Αν ακολουθείτε διατροφή χαμηλή σε φυτικές ίνες, προτιμήστε προς το παρόν τις αντίστοιχες επεξεργασμένες επιλογές.)
• Προσθέστε: μια πηγή υγιεινών λιπαρών, όπως λίγο ελαιόλαδο, λίγους ξηρούς καρπούς, μισό αβοκάντο ή μια φέτα τυρί.
• Έχετε κοντά σας: ένα ποτήρι νερό, ένα αφέψημα βοτάνων ή ζωμό.

Τις πιο δύσκολες μέρες σας, αυτό μπορεί να σημαίνει λίγες μπουκιές αυγά σκραμπλ και μια γουλιά αφέψημα τζίντζερ. Τις καλύτερες μέρες, ένα γεμάτο, πολύχρωμο μπολ. Και τα δύο είναι εντάξει. Χρησιμοποιήστε το πιάτο ως έναν γενικό οδηγό, όχι ως τεστ.

Η θρέψη πάνω από την τελειότητα

Κανένα μεμονωμένο τρόφιμο δεν θεραπεύει τον καρκίνο. Αυτό που έχει μεγαλύτερη σημασία είναι το συνολικό διατροφικό σας πρότυπο: να σας βοηθά να διατηρείτε όσο το δυνατόν περισσότερες δυνάμεις κατά τη θεραπεία και να σας δίνει μια λογική βάση για τη συνέχεια. Εξίσου σημαντικό είναι να δείχνετε κατανόηση στον εαυτό σας τις μέρες που τίποτα από αυτά δεν φαίνεται εφικτό.

Αν δεν το έχετε κάνει ήδη, ζητήστε από την ομάδα φροντίδας σας παραπομπή σε διαιτολόγο με εξειδίκευση στην ογκολογία. Μπορεί να προσαρμόσει αυτές τις γενικές οδηγίες στον τύπο του καρκίνου σας, στη θεραπεία και στις παρενέργειές σας, και έχει ακούσει κάθε ερώτηση που φοβάστε να κάνετε.

Περνάτε κάτι απίστευτα δύσκολο. Το να φροντίζετε τη διατροφή σας σε αυτή τη διαδρομή, έστω και ατελώς, είναι μια πράξη φροντίδας που έχει μεγαλύτερη αξία από οποιαδήποτε υπερτροφή ή συμπλήρωμα.

Βιβλιογραφικές αναφορές

[1] Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας. (χ.χ.). Πρόληψη του καρκίνου. Ανακτήθηκε στις 23 Οκτωβρίου 2026, από https://who.int/activities/preventing-cancer

[2] Cancer Research UK. (2024, 22 Μαΐου). Παρενέργειες της χημειοθεραπείας. https://www.cancerresearchuk.org/about-cancer/treatment/chemotherapy/side-effects/about

[3] Arends, J., Bachmann, P., Baracos, V., Barthelemy, N., Bertz, H., Bozzetti, F., Fearon, K., Hütterer, E., Isenring, E., Kaasa, S., Krznaric, Z., Laird, B., Larsson, M., Laviano, A., Mühlebach, S., Muscaritoli, M., Oldervoll, L., Ravasco, P., Solheim, T., . . . Preiser, J.-C. (2017). Κατευθυντήριες οδηγίες της ESPEN για τη διατροφή ασθενών με καρκίνο. Clinical Nutrition, 36(1), 11-48. https://doi.org/10.1016/j.clnu.2016.07.015

[4] Cancer Research UK. (2023, 2 Νοεμβρίου). Συμβουλές για διατροφικά προβλήματα. https://www.cancerresearchuk.org/about-cancer/coping/physically/diet-problems/managing/tips-for-diet-problems

[5] NHS. (2023, 15 Μαρτίου). Αμυλούχα τρόφιμα και υδατάνθρακες. https://www.nhs.uk/live-well/eat-well/food-types/starchy-foods-and-carbohydrates/

[6] Leicester's Hospitals. (2024, Αύγουστος). Συμβουλές για την ασφάλεια των τροφίμων εάν έχετε χαμηλό αριθμό λευκών αιμοσφαιρίων (ουδετεροπενία) (Φυλλάδιο αρ. 1524). https://www.uhleicester.nhs.uk/wp-content/uploads/2025/06/1524082024-Food-safety-advice-if-you-have-a-low-white-blood-cell-count-Neutropenia.pdf

[7] Food Standards Scotland. (2023, 27 Ιουλίου). Οι FSS και FSA εκδίδουν επικαιροποιημένες συμβουλές για καταναλωτές υψηλότερου κινδύνου σχετικά με έτοιμα προς κατανάλωση ψάρια ψυχρής κάπνισης και παστά ψάρια, μετά τη δημοσίευση αξιολόγησης κινδύνου. https://www.foodstandards.gov.scot/news/fss-and-fsa-issue-updated-advice-to-higher-risk-consumers-on-ready-to-eat-cold-smoked-and-cured-fish-following-publication-of-a-risk-assessment

[8] World Cancer Research Fund. (χ.χ.). Διατροφικές συμβουλές για πόνο στο στόμα. Ανακτήθηκε στις 23 Οκτωβρίου 2026, από https://www.wcrf-uk.org/health-advice-and-support/living-with-cancer/nutritional-tips-for-a-sore-mouth/

[9] Cancer Research UK. (2024, 22 Μαΐου). Κοινωνική ζωή, αλκοόλ και άλλες δραστηριότητες κατά τη διάρκεια της χημειοθεραπείας. https://www.cancerresearchuk.org/about-cancer/treatment/chemotherapy/living-with/social-life-activities

[10] World Cancer Research Fund. (χ.χ.). Περιορίστε το γρήγορο φαγητό. Ανακτήθηκε στις 23 Οκτωβρίου 2026, από https://www.wcrf.org/dietandcancer/limit-fast-foods/

[11] Oxford University Hospitals NHS Foundation Trust. (2025, Απρίλιος). Ασφάλεια των τροφίμων όταν η ικανότητά σας να καταπολεμάτε τις λοιμώξεις είναι μειωμένη (Φυλλάδιο OMI 110780). https://www.ouh.nhs.uk/media/agtjbq0g/110780safety.pdf

[12] Cancer Research UK. (2023, 15 Νοεμβρίου). Άλλοι τρόποι αντιμετώπισης της ναυτίας και του εμέτου. https://www.cancerresearchuk.org/about-cancer/coping/physically/sickness/treatment/other-ways-of-controlling-sickness/

[13] Irish Cancer Society. (χ.χ.). Παρενέργειες της ακτινοθεραπείας στην περιοχή της κεφαλής και του τραχήλου. Ανακτήθηκε στις 23 Οκτωβρίου 2026, από https://www.cancer.ie/node/6020

[14] Cancer Research UK. (2023, 4 Οκτωβρίου). Τι είναι η ακτινοθεραπεία; https://www.cancerresearchuk.org/about-cancer/treatment/radiotherapy/what-is-radiotherapy

[15] Cancer Research UK. (2024, 30 Ιανουαρίου). Παρενέργειες της ακτινοθεραπείας στην κοιλιά ή την πύελο. https://www.cancerresearchuk.org/about-cancer/treatment/radiotherapy/side-effects/abdominal-or-pelvic-radiotherapy/diarrhoea

[16] World Cancer Research Fund. (χ.χ.). Πόσος χρόνος θα χρειαστεί για να επανέλθει η γεύση μου στο φυσιολογικό μετά τη θεραπεία του καρκίνου; Ανακτήθηκε στις 23 Οκτωβρίου 2026, από https://www.wcrf.org/living-well/living-with-cancer/your-questions-answered/how-long-will-it-take-for-my-taste-to-return-to-normal-after-cancer-treatment/

[17] The Clatterbridge Cancer Centre NHS Foundation Trust. (χ.χ.). Τι είναι η δίαιτα χαμηλού υπολείμματος; Ανακτήθηκε στις 23 Οκτωβρίου 2026, από https://www.clatterbridgecc.nhs.uk/patients-and-visitors/treatment-and-care/patient-information/low-residue-diet-information

[18] Morze, J., Danielewicz, A., Przybyłowicz, K., Zeng, H., Hoffmann, G., & Schwingshackl, L. (2021). Επικαιροποιημένη συστηματική ανασκόπηση και μετα-ανάλυση για την τήρηση της μεσογειακής διατροφής και τον κίνδυνο καρκίνου. European Journal of Nutrition, 60(3), 1561-1586. https://doi.org/10.1007/s00394-020-02346-6

[19] Gloucestershire Hospitals NHS Foundation Trust. (χ.χ.). Δίαιτα χαμηλή σε φυτικές ίνες (Φυλλάδιο GHPI1728_11_23). Ανακτήθηκε στις 23 Οκτωβρίου 2026, από https://www.gloshospitals.nhs.uk/your-visit/patient-information-leaflets/low-fibre-diets-for-patients-with-colorectal-cancer/

[20] Wedlake, L., Shaw, C., McNair, H., Lalji, A., Mohammed, K., Klopper, T., Allan, L., Tait, D., Hawkins, M., Somaiah, N., Lalondrelle, S., Taylor, A., VanAs, N., Stewart, A., Essapen, S., Gage, H., Whelan, K., & Andreyev, H. J. N. (2017). Τυχαιοποιημένη ελεγχόμενη δοκιμή των φυτικών ινών για την πρόληψη της γαστρεντερικής τοξικότητας που προκαλείται από την ακτινοβολία κατά τη διάρκεια της ακτινοθεραπείας της πυέλου. The American Journal of Clinical Nutrition, 106(3), 849-857. https://doi.org/10.3945/ajcn.116.150565

[21] Cancer Research UK. (2023, 16 Αυγούστου). Ζάχαρη και καρκίνος: Τι πρέπει να γνωρίζετε. Cancer Research UK News. https://news.cancerresearchuk.org/2023/08/16/sugar-and-cancer-what-you-need-to-know/

[22] Römer, M., Dörfler, J., & Huebner, J. (2021). Η χρήση κετογονικών διαιτών σε ασθενείς με καρκίνο: Συστηματική ανασκόπηση. Clinical and Experimental Medicine, 21(4), 501-536. https://doi.org/10.1007/s10238-021-00710-2

[23] Fenton, T. R., & Huang, T. (2016). Συστηματική ανασκόπηση της συσχέτισης μεταξύ του διατροφικού όξινου φορτίου, του αλκαλικού νερού και του καρκίνου. BMJ Open, 6(6), Άρθρο e010438. https://doi.org/10.1136/bmjopen-2015-010438

[24] Aune, D., Schlesinger, S., & Sobiecki, J. G. (2026). Χορτοφαγικές και αυστηρά χορτοφαγικές δίαιτες και επίπτωση του καρκίνου: Συστηματική ανασκόπηση και μετα-ανάλυση προοπτικών μελετών. European Journal of Epidemiology, 41(5), 531-545. https://doi.org/10.1007/s10654-026-01380-8

[25] Ευρωπαϊκή Αρχή για την Ασφάλεια των Τροφίμων. (2026, 6 Ιανουαρίου). Συμπληρώματα διατροφής. https://www.efsa.europa.eu/en/topics/topic/food-supplements

[26] Food Standards Agency. (2017, 18 Δεκεμβρίου). Μαγείρεμα των τροφίμων σας. GOV.UK. https://www.gov.uk/government/publications/cooking-your-food/cooking-your-food