Protokoły pomiaru jakości życia, sprawności fizycznej i stylu życia młodych osób żyjących z chorobą nowotworową i po jej przebyciu

Szczegóły dokumentu

1. Cel i zakres

Niniejszy protokół zapewnia ustandaryzowane i elastyczne ramy oceny jakości życia związanej ze zdrowiem, sprawności fizycznej oraz zachowań związanych ze stylem życia wśród młodych osób żyjących z chorobą nowotworową oraz po jej przebyciu w sieci YARN. Jego celem jest wspieranie zharmonizowanej oceny u partnerów, przy jednoczesnym umożliwieniu dostosowań związanych z wiekiem, kontekstem i bezpieczeństwem, zgodnie z charakterystyką uczestników, warunkami oceny i dostępnymi zasobami.

Protokół ma strukturę opartą na dwóch głównych grupach docelowych. Na potrzeby niniejszego protokołu młodzi dorośli są definiowani jako osoby w wieku 18–39 lat, natomiast nastolatki jako osoby w wieku 14–17 lat. Uczestnicy powinni stosować ramy oceny odpowiadające ich wiekowi w momencie oceny. Po pierwsze, protokół obejmuje ramy oceny dla młodych dorosłych żyjących z chorobą nowotworową oraz po jej przebyciu, obejmujące zarówno ocenę online opartą na kwestionariuszach, jak i bezpośrednią ocenę sprawności fizycznej prowadzoną w warunkach terenowych. Po drugie, obejmuje on ramy oceny specyficzne dla nastolatków, również podzielone na komponenty online i stacjonarne, z wykorzystaniem narzędzi odpowiednich do wieku oraz zaleceń dotyczących testowania sprawności fizycznej dla tej grupy wiekowej.

Kwestie bezpieczeństwa, przeciwwskazania i możliwe dostosowania zostały uwzględnione w całym protokole tam, gdzie ma to zastosowanie, a także omówione w odrębnej sekcji. Zapewnia to możliwość elastycznego wdrażania proponowanych ocen w różnych kontekstach, w tym u uczestników z ograniczeniami związanymi z leczeniem, stanem klinicznym lub funkcjonowaniem.

Niniejszy protokół nie określa konkretnych punktów czasowych oceny. W przypadku planowania ocen powtarzanych harmonogram ocen powinien zostać określony zgodnie z celami i kontekstem wdrożeniowym danej aktywności YARN. W zależności od aktywności oceny mogą być zaplanowane na przykład na początku, po interwencji lub okresie związanym z leczeniem, albo w ramach obserwacji kontrolnej.

2. Młodzi dorośli żyjący z nowotworem i po chorobie nowotworowej

W tej części przedstawiono zalecane ramy oceny dla młodych dorosłych w wieku 18–39 lat żyjących z nowotworem i po chorobie nowotworowej. Proponowana ocena łączy samoopisowe kwestionariusze internetowe oraz, w miarę możliwości, bezpośrednie terenowe testy sprawności fizycznej. Taka struktura ma na celu zapewnienie kompleksowej, a jednocześnie wykonalnej oceny jakości życia związanej ze zdrowiem, zachowań związanych ze stylem życia i sprawności fizycznej, przy jednoczesnym umożliwieniu dostosowań do stanu klinicznego uczestników, ich wydolności funkcjonalnej i lokalnego kontekstu wdrożenia.

Aby zminimalizować obciążenie uczestników, szczególnie u osób doświadczających zmęczenia, trudności poznawczych lub innych objawów związanych z leczeniem, ocenę internetową można w razie potrzeby ukończyć podczas więcej niż jednego posiedzenia. Uczestnicy powinni mieć możliwość wstrzymania i wznowienia wypełniania zawsze, gdy jest to technicznie możliwe. Gdy obciążenie uczestnika budzi obawy, opcjonalne miary uzupełniające mogą zostać pominięte, a priorytet należy nadać najbardziej istotnym zalecanym miarom zgodnie z celami oceny. Wszelkie dostosowania zestawu narzędzi oceny powinny być udokumentowane w celu wspierania porównywalności między ośrodkami i punktami czasowymi oceny.

2.1 Ocena internetowa

Ocena internetowa obejmuje miary samoopisowe służące do oceny jakości życia związanej ze zdrowiem, zachowań związanych ze stylem życia, zdrowia psychicznego oraz samoocenianej sprawności fizycznej u młodych dorosłych żyjących z nowotworem i po chorobie nowotworowej. Należy nadawać priorytet zwalidowanym narzędziom z dostępnymi tłumaczeniami, z uwzględnieniem wykonalności, obciążenia uczestników i wymogów licencyjnych. Zalecane miary internetowe opisano poniżej.

2.1.1 Dane socjodemograficzne i związane z nowotworem

Krótki kwestionariusz opracowany ad hoc powinien być stosowany do zebrania minimalnego zakresu informacji potrzebnych do opisu uczestników i interpretacji wyników dotyczących jakości życia związanej ze zdrowiem, stylu życia i sprawności fizycznej. Ta część powinna nadawać się do wypełnienia online i być zgodna z zasadami ogólnego rozporządzenia o ochronie danych (RODO), w tym z zasadą minimalizacji danych, poufności oraz gromadzenia wyłącznie niezbędnych informacji.

• Zalecane zmienne socjodemograficzne obejmują: wiek lub datę urodzenia, płeć przypisaną przy urodzeniu, tożsamość płciową w stosownych przypadkach, kraj zamieszkania, wykształcenie, status zatrudnienia lub nauki, status powrotu do pracy lub nauki oraz związane z tym trudności, jeśli mają znaczenie, sytuację mieszkaniową oraz istotne wskaźniki społeczno-ekonomiczne, w tym trudności finansowe związane z nowotworem i jego leczeniem, jeśli to właściwe.
• Zalecane zmienne związane z nowotworem obejmują: typ nowotworu, datę lub wiek w momencie rozpoznania, stopień zaawansowania w chwili rozpoznania, jeśli jest znany, historię leczenia, aktualny status choroby lub leczenia, późne następstwa leczenia, choroby współistniejące, aktualne ograniczenia funkcjonalne oraz wszelkie zalecenia medyczne dotyczące aktywności fizycznej lub ćwiczeń.

Ponieważ informacje związane z nowotworem oraz inne zmienne dotyczące zdrowia są uznawane za wrażliwe dane osobowe na mocy RODO, ostateczna wersja kwestionariusza powinna wyraźnie określać, które pozycje są obowiązkowe, a które opcjonalne. Pozycje wrażliwe powinny być ograniczone do tych, które są niezbędne do celów oceny, a w stosownych przypadkach należy rozważyć opcje odpowiedzi takie jak „wolę nie odpowiadać” lub „nie wiem”. Ze względu na wrażliwy charakter pytań dotyczących nowotworu, personel wprowadzający tę część oceny powinien zaznaczyć, że przywoływanie rozpoznania, historii leczenia lub późnych następstw może być emocjonalnie trudne dla niektórych uczestników. Należy przypomnieć uczestnikom, że mogą przerwać ocenę, pominąć pojedyncze pytania lub zrezygnować w dowolnym momencie bez konieczności podawania przyczyny. Ostateczna lista pozycji, opcje odpowiedzi i procedury ochrony danych powinny zostać określone przez każdego partnera wdrażającego zgodnie z lokalnymi wymogami etycznymi, prawnymi i instytucjonalnymi.

2.1.2 Jakość życia

Kwestionariusz EuroQol pięciowymiarowy, pięciopoziomowy (EQ-5D-5L) (Herdman et al., 2011) jest ogólnym narzędziem do oceny jakości życia związanej ze zdrowiem, składającym się z dwóch części: systemu opisowego oraz wizualnej skali analogowej (EQ VAS). System opisowy ocenia pięć wymiarów: mobilność, samoobsługę, zwykłe czynności, ból/dyskomfort oraz lęk/depresję. Każdy wymiar jest oceniany przy użyciu pięciu poziomów nasilenia, od braku problemów do skrajnych problemów. EQ VAS rejestruje samoocenę stanu zdrowia uczestnika na skali od 0 do 100, gdzie wyższe wyniki wskazują na lepiej postrzegane zdrowie. Odpowiedzi mogą być wykorzystane do utworzenia profilu zdrowia oraz, tam gdzie dostępne są zestawy wartości specyficzne dla danego kraju, wyniku indeksowego. EQ-5D-5L nie ma jednego uniwersalnego klinicznego punktu odcięcia. Wyniki należy zatem interpretować z wykorzystaniem opisowego profilu zdrowia, wyniku EQ VAS oraz, w stosownych przypadkach, krajowych wartości indeksowych lub populacyjnych danych referencyjnych. Do kwestionariusza można uzyskać dostęp tutaj.

Kwestionariusz jakości życia Europejskiej Organizacji Badań i Leczenia Raka Core 30 (EORTC QLQ-C30) (Aaronson et al., 1993) jest specyficznym dla onkologii kwestionariuszem jakości życia opracowanym dla osób z chorobą nowotworową. Obejmuje 30 pozycji dotyczących ogólnego stanu zdrowia/jakości życia, domen funkcjonowania, skal objawowych oraz pojedynczych objawów. Skale funkcjonowania obejmują funkcjonowanie fizyczne, funkcjonowanie w rolach, funkcjonowanie emocjonalne, poznawcze i społeczne. Skale objawowe obejmują zmęczenie, ból oraz nudności/wymioty, a także dodatkowe pozycje, takie jak duszność, bezsenność, utrata apetytu, zaparcia, biegunka i trudności finansowe. Wyniki są przekształcane na skalę 0–100 zgodnie z podręcznikiem punktacji EORTC. Wyższe wyniki w skali ogólnego stanu zdrowia i skalach funkcjonowania wskazują na lepszą jakość życia lub funkcjonowanie, natomiast wyższe wyniki w skalach objawowych wskazują na większe nasilenie objawów.

Dla poszczególnych skal funkcjonowania i objawów EORTC QLQ-C30 dostępne są progi istotności klinicznej (Giesinger et al., 2020). Progi te mogą wspierać identyfikację problemów istotnych klinicznie, lecz powinny być interpretowane łącznie z kontekstem klinicznym uczestnika i nie powinny być stosowane jako samodzielne kryteria diagnostyczne.

W przypadku ocen powtarzanych dostępne są minimalnie istotne różnice wspierające interpretację zmian w czasie. Ponieważ wartości te różnią się w zależności od skali, kierunku zmiany i populacji onkologicznej, użytkownicy powinni konsultować odpowiednie zasoby interpretacyjne EORTC oraz publikacje specyficzne dla danego nowotworu przy stosowaniu progów lub interpretacji zmian podłużnych (Musoro et al., 2023).

Dostęp do EORTC QLQ-C30 wymaga rejestracji i uzyskania zgody za pośrednictwem oficjalnej strony internetowej EORTC Quality of Life Group. Wykorzystanie akademickie jest bezpłatne, chociaż dla każdego badania należy uzyskać zgodę. O kwestionariusz można wystąpić tutaj.

2.1.3 Zachowania związane ze stylem życia

Ocena stylu życia powinna obejmować główne zachowania i wskaźniki zdrowotne postrzegane przez uczestnika, które mogą być związane z jakością życia i funkcjonowaniem fizycznym u młodych dorosłych żyjących z nowotworem i po chorobie nowotworowej. Zalecane domeny obejmują aktywność fizyczną i zachowania siedzące, nawyki żywieniowe i zachowania żywieniowe, sen, zdrowie psychiczne oraz samoocenianą sprawność fizyczną.

Aktywność fizyczna i zachowania siedzące

Międzynarodowy Kwestionariusz Aktywności Fizycznej – wersja krótka (IPAQ-SF) (Craig et al., 2003) jest narzędziem samoopisowym przeznaczonym do oceny aktywności fizycznej i zachowań siedzących. Obejmuje częstotliwość (dni/tydzień) i czas trwania (minuty/dzień) aktywności fizycznej o dużej intensywności, aktywności fizycznej o umiarkowanej intensywności oraz chodzenia wykonywanych w ciągu ostatnich siedmiu dni, a także dobowy czas siedzenia. Dane dotyczące aktywności fizycznej można przeliczyć na MET-minuty tygodniowo zgodnie z oficjalnym protokołem punktacji IPAQ. Uczestników można sklasyfikować jako osoby o niskim, umiarkowanym lub wysokim poziomie aktywności fizycznej. Poziom umiarkowany definiuje się jako spełnienie co najmniej jednego z następujących kryteriów: aktywność o dużej intensywności przez 3 lub więcej dni przez co najmniej 20 minut dziennie; aktywność o umiarkowanej intensywności i/lub chodzenie przez 5 lub więcej dni przez co najmniej 30 minut dziennie; lub dowolna kombinacja chodzenia, aktywności o umiarkowanej intensywności i aktywności o dużej intensywności przez 5 lub więcej dni, osiągająca co najmniej 600 MET-minut tygodniowo. Poziom wysoki definiuje się jako aktywność o dużej intensywności przez co najmniej 3 dni, osiągająca co najmniej 1 500 MET-minut tygodniowo, lub dowolną kombinację aktywności przez 7 lub więcej dni, osiągającą co najmniej 3 000 MET-minut tygodniowo. Uczestnicy, którzy nie spełniają tych kryteriów, są klasyfikowani jako osoby o niskim poziomie aktywności fizycznej (IPAQ Research Committee, 2005). Czas zachowań siedzących należy raportować oddzielnie jako całkowity czas siedzenia, zwykle wyrażany w godzinach na dobę. Do kwestionariusza można uzyskać dostęp tutaj.

Nawyki żywieniowe i zachowania żywieniowe

14-pozycyjny kwestionariusz oceny przestrzegania diety śródziemnomorskiej (MEDAS) (García-Conesa et al., 2020; Martínez-González et al., 2012) jest krótkim kwestionariuszem samoopisowym przeznaczonym do oceny stopnia przestrzegania wzorca diety śródziemnomorskiej. Ocenia częstotliwość i ilość spożycia kluczowych grup produktów oraz zachowań charakterystycznych dla tego wzorca żywieniowego, w tym stosowanie oliwy z oliwek, spożycie owoców i warzyw, spożycie czerwonego mięsa, słodzonych napojów, orzechów, ryb i wina. Każda pozycja jest punktowana jako 0 lub 1 zgodnie z uprzednio określonymi kryteriami punktów odcięcia, co daje łączny wynik w zakresie od 0 do 14, przy czym wyższe wyniki wskazują na większe przestrzeganie diety śródziemnomorskiej. Wyniki można również interpretować z wykorzystaniem powszechnie stosowanych kategorii przestrzegania diety śródziemnomorskiej: 0–5 punktów, niskie przestrzeganie; 6–9 punktów, umiarkowane przestrzeganie; oraz 10–14 punktów, wysokie przestrzeganie (García-Conesa et al., 2020). Kategorie te powinny być stosowane jako opisowe wskaźniki przestrzegania wzorca żywieniowego, a nie jako kliniczne progi diagnostyczne. Kwestionariusz jest dostępny jako Tabela 1 w oryginalnej publikacji walidacyjnej, do której można uzyskać dostęp tutaj.

21-pozycyjny kwestionariusz Three-Factor Eating Questionnaire (TFEQ-R21) (Cappelleri et al., 2009; Stunkard & Messick, 1985) jest kwestionariuszem samoopisowym przeznaczonym do oceny zachowań żywieniowych w trzech domenach: restrykcji poznawczej, niekontrolowanego jedzenia oraz jedzenia emocjonalnego. Narzędzie obejmuje 21 pozycji oceniających różne aspekty zachowań żywieniowych, takie jak świadoma kontrola spożycia pokarmu, tendencja do przejadania się w odpowiedzi na utratę kontroli oraz jedzenie w odpowiedzi na negatywne emocje. Pozycje są punktowane zgodnie z instrukcją punktacji kwestionariusza, a wyniki domen mogą zostać przekształcone na skalę 0–100, gdzie wyższe wyniki wskazują na większe nasilenie każdego wymiaru zachowań żywieniowych. Chociaż był on szeroko stosowany w badaniach obejmujących populacje z otyłością i próby o zróżnicowanej masie ciała, może być rozważany jako opcjonalna miara uzupełniająca, gdy zachowania żywieniowe są przedmiotem szczególnego zainteresowania. TFEQ-R21 może być samodzielnie wypełniany online jako część rozszerzonego zestawu oceny stylu życia. Do kwestionariusza można uzyskać dostęp tutaj.

Jakość snu

Pittsburgh Sleep Quality Index (PSQI) (Buysse et al., 1989) zawiera 19 pozycji samooceny i służy do oceny jakości snu oraz zaburzeń snu w poprzednim miesiącu. Dodatkowe pozycje dotyczące partnera dzielącego łóżko lub współlokatora mogą być zbierane, ale nie są uwzględniane w wyniku globalnym.

Siedem komponentów obejmuje subiektywną jakość snu, latencję snu, długość snu, zwyczajową efektywność snu, zaburzenia snu, stosowanie leków nasennych oraz zaburzenia funkcjonowania w ciągu dnia. Każdy komponent jest punktowany od 0 do 3, a wyniki komponentów są sumowane w celu uzyskania wyniku globalnego w zakresie od 0 do 21, gdzie wyższe wyniki wskazują na gorszą jakość snu. Wynik globalny powyżej 5 jest powszechnie stosowany jako wskaźnik złej jakości snu i może identyfikować uczestników z istotnymi trudnościami ze snem. Próg ten należy interpretować jako wskaźnik przesiewowy, a nie kryterium diagnostyczne. Do kwestionariusza można uzyskać dostęp tutaj.

Zdrowie psychiczne

Hospital Anxiety and Depression Scale (HADS) (Zigmond & Snaith, 1983) jest 14-pozycyjnym kwestionariuszem samoopisowym przeznaczonym do oceny objawów lęku i depresji, szczególnie u osób z chorobami somatycznymi. Obejmuje dwie 7-pozycyjne podskale: HADS-Anxiety i HADS-Depression. Każda pozycja jest punktowana od 0 do 3, co daje wynik od 0 do 21 dla każdej podskali, przy czym wyższe wyniki wskazują na większe nasilenie objawów. Dla każdej podskali wyniki od 0 do 7 są powszechnie interpretowane jako prawidłowe, wyniki od 8 do 10 jako graniczne nieprawidłowe, a wyniki od 11 do 21 jako nieprawidłowe. Kategorie te powinny być stosowane jako wskaźniki przesiewowe i nie powinny być samodzielnie interpretowane jako rozpoznanie kliniczne. HADS jest narzędziem objętym prawami autorskimi. Informacje dotyczące licencji i dostępu należy uzyskać poprzez oficjalną ścieżkę licencyjną HADS.

Perceived Stress Scale – 14 items (PSS-14) (Cohen et al., 1983) jest kwestionariuszem samoopisowym przeznaczonym do oceny stopnia, w jakim osoby postrzegają sytuacje w swoim życiu jako stresujące. Ocenia poczucie nieprzewidywalności, braku kontroli i przeciążenia w poprzednim miesiącu. Każda pozycja jest oceniana na 5-punktowej skali Likerta od 0 („nigdy”) do 4 („bardzo często”), co daje łączny wynik w zakresie od 0 do 56. Wyższe wyniki wskazują na większy poziom postrzeganego stresu. Do kwestionariusza można uzyskać dostęp tutaj.

Gdy priorytetem jest zmniejszenie obciążenia uczestników, 10-pozycyjna wersja skali (PSS-10) może być rozważana jako wykonalna alternatywa (Cohen & Williamson, 1988). PSS-10 wykorzystuje ten sam format odpowiedzi i daje łączny wynik w zakresie od 0 do 40. Do kwestionariusza można uzyskać dostęp tutaj.

Samooceniana sprawność fizyczna

International Fitness Scale (IFIS) (Ortega et al., 2011, 2013) jest krótkim kwestionariuszem samoopisowym przeznaczonym do oceny samoocenianej sprawności fizycznej. Obejmuje pięć pozycji dotyczących ogólnej sprawności fizycznej, sprawności krążeniowo-oddechowej, siły mięśniowej, szybkości-zwinności oraz gibkości. Uczestnicy proszeni są o ocenę swojego aktualnego poziomu sprawności fizycznej w porównaniu ze swoimi znajomymi. Każda pozycja jest oceniana na 5-punktowej skali Likerta, od bardzo słabej do bardzo dobrej. Wyższe wyniki wskazują na lepszą samoocenianą sprawność fizyczną w danej domenie. Pozycje należy interpretować oddzielnie, ponieważ skala nie ma standardowego sumarycznego wyniku całkowitego. IFIS stanowi wykonalny internetowy wskaźnik postrzeganego statusu sprawności i może uzupełniać obiektywnie mierzoną sprawność fizyczną, gdy dostępna jest ocena bezpośrednia. Do kwestionariusza można uzyskać dostęp tutaj.

Wszystkie wersje językowe oraz wersje dla różnych grup populacyjnych można znaleźć na oficjalnej stronie IFIS.

2.2 Bezpośrednia ocena sprawności fizycznej

Ocena bezpośrednia ma na celu uzupełnienie informacji samoopisowych o terenowe pomiary składu ciała i sprawności fizycznej związanej ze zdrowiem u młodych dorosłych żyjących z nowotworem i po chorobie nowotworowej. Proponowane miary i testy zostały dobrane z uwzględnieniem wykonalności, minimalnych wymagań sprzętowych oraz możliwości zastosowania w różnych warunkach partnerów.

Tam, gdzie jest to możliwe i właściwe, wzrost i masa ciała powinny być oceniane przed testami sprawności fizycznej. Dodatkowe pomiary składu ciała, takie jak obwód talii lub miary uzyskane metodą bioimpedancji elektrycznej, mogą być również uwzględnione, gdy dostępny jest odpowiedni sprzęt, przeszkolony personel i lokalne procedury.

Ocena masy ciała i składu ciała może być dla niektórych uczestników emocjonalnie trudna, szczególnie dla tych, którzy doświadczyli zmian masy ciała, wyglądu lub składu ciała związanych z leczeniem. Personel powinien wprowadzać te pomiary w sposób taktowny, wyjaśniać ich cel, zapewniać odpowiednią prywatność i przypominać uczestnikom, że mogą odmówić udziału w dowolnym pojedynczym pomiarze.

Testy bezpośrednie powinny być przeprowadzane wyłącznie wtedy, gdy dostępna jest odpowiednia przestrzeń, sprzęt, przeszkolony personel oraz podstawowe procedury bezpieczeństwa. Ostateczny wybór miar i testów powinien uwzględniać stan kliniczny uczestników, ich wydolność funkcjonalną, zmęczenie, objawy oraz lokalne procedury bezpieczeństwa.

Jeśli podczas tej samej sesji wykonywanych jest kilka testów, zalecana kolejność obejmuje najpierw pomiary składu ciała, następnie testy funkcjonalne o niskiej intensywności, testy siły, a na końcu ocenę sprawności krążeniowo-oddechowej, gdy stosowane są maksymalne lub submaksymalne testy biegowe.

Skład ciała

Wzrost i masa ciała powinny być oceniane w celu obliczenia wskaźnika masy ciała (BMI). Wzrost należy mierzyć bez obuwia przy użyciu stadiometru, a masę ciała należy mierzyć przy użyciu skalibrowanej wagi, gdy uczestnik ma na sobie lekką odzież (World Health Organization, 1995). BMI należy obliczać jako masę ciała w kilogramach podzieloną przez wzrost w metrach podniesiony do kwadratu (kg/m²). Dodatkowe pomiary, takie jak obwód talii lub skład ciała wyznaczony metodą bioimpedancji elektrycznej, mogą zostać uwzględnione, gdy dostępny jest odpowiedni sprzęt, przeszkolony personel i lokalne procedury, ale nie są wymagane w ramach podstawowej oceny.

BMI należy interpretować jako praktyczny wskaźnik wielkości ciała i stanu masy ciała, a nie jako bezpośrednią miarę tkanki tłuszczowej lub diagnostyczną miarę otyłości. Ponieważ nie rozróżnia on masy tłuszczowej od masy mięśniowej lub kostnej, wartości BMI powinny być interpretowane łącznie z kontekstem klinicznym uczestnika, jego stanem funkcjonalnym oraz, tam gdzie są dostępne, z miarami uzupełniającymi, takimi jak obwód talii lub skład ciała wyznaczony metodą bioimpedancji elektrycznej (National Institute for Health and Care Excellence, 2025).

Zwykła i szybka prędkość chodu

Prędkość chodu należy oceniać przy użyciu testu chodu na 6 m (Kim et al., 2016). Uczestnicy zostaną poproszeni o przejście wyznaczonego dystansu 6 m swoim zwykłym, komfortowym tempem oraz, w oddzielnej próbie, tak szybko, jak to możliwe, bez biegu. Czas potrzebny do pokonania dystansu 6 m będzie rejestrowany w sekundach przy użyciu stopera. Dla każdego warunku należy wykonać co najmniej dwie próby, a do analizy należy zachować najlepszy czas dla zwykłej i szybkiej prędkości chodu. Prędkość chodu będzie obliczana w metrach na sekundę (m/s), przy czym wyższe wartości wskazują na lepszą sprawność chodu. Schemat testu chodu na 6 m przedstawiono na Rycinie 1.

Rycina 1. Schemat testu chodu na sześć metrów.

Mobilność funkcjonalna

Mobilność funkcjonalna, w tym równowaga dynamiczna i ruchy związane ze zwinnością, powinna być oceniana przy użyciu testu Timed Up and Go (TUG) (Podsiadlo & Richardson, 1991). Uczestnicy proszeni są o rozpoczęcie testu w pozycji siedzącej na stabilnym krześle, z plecami opartymi o krzesło i stopami płasko opartymi na podłodze. Na sygnał „start” wstają, przechodzą 3 m bezpiecznym i komfortowym tempem, zawracają wokół znacznika, wracają do krzesła i ponownie siadają. Czas potrzebny do wykonania zadania jest rejestrowany w sekundach przy użyciu stopera, przy czym niższe wartości wskazują na lepszą mobilność funkcjonalną. Procedurę testu Timed Up and Go przedstawiono na Rycinie 2.

Rycina 2. Schemat testu Timed Up and Go.

Siła kończyn dolnych

Funkcjonalna siła kończyn dolnych powinna być oceniana przy użyciu 30-sekundowego testu wstawania z krzesła (Jones et al., 1999), terenowego testu funkcjonalnego, który był również stosowany u pacjentów onkologicznych i osób po chorobie nowotworowej (Bowman et al., 2023). Uczestnicy proszeni są o siedzenie na środku stabilnego krzesła, z wyprostowanymi plecami, stopami płasko opartymi na podłodze i rękami skrzyżowanymi na klatce piersiowej. Na sygnał „start” mają wstać do pełnej pozycji stojącej i ponownie usiąść tyle razy, ile to możliwe w ciągu 30 sekund, bez używania rąk do pomocy. Rejestrowana jest całkowita liczba prawidłowo wykonanych wstań, przy czym wyższe wartości wskazują na lepszą funkcjonalną siłę kończyn dolnych. 30-sekundowy test wstawania z krzesła przedstawiono na Rycinie 3.

Rycina 3. 30-sekundowy test wstawania z krzesła.

Siła kończyn górnych

Izometryczna siła mięśniowa kończyn górnych powinna być oceniana przy użyciu testu siły uścisku dłoni z wykorzystaniem skalibrowanego ręcznego dynamometru (Cantarero-Villanueva et al., 2012; Roberts et al., 2011). Uczestnicy proszeni są o stanie lub, jeśli to konieczne, siedzenie, z ramieniem wyprostowanym wzdłuż ciała, nadgarstkiem w pozycji neutralnej i bez opierania ramienia o tułów. Uchwyt dynamometru należy dostosować do wielkości dłoni uczestnika zgodnie z instrukcją urządzenia. Uczestnicy otrzymują polecenie, aby ścisnąć dynamometr tak mocno, jak to możliwe, przez 3–5 sekund. Dla każdej dłoni należy wykonać co najmniej dwie próby, naprzemiennie po obu stronach i z krótkim odpoczynkiem między próbami. Najwyższa wartość uzyskana dla każdej dłoni jest rejestrowana w kilogramach, przy czym wyższe wartości wskazują na większą izometryczną siłę kończyn górnych. Zalecana pozycja do badania siły uścisku dłoni została przedstawiona na Rycinie 4.

Rycina 4. Pozycja do testu siły uścisku dłoni.

Funkcjonalna wydolność wysiłkowa

Funkcjonalna wydolność wysiłkowa powinna być oceniana przy użyciu 6-minutowego testu marszu (6MWT) zgodnie ze standardowymi zaleceniami (Crapo et al., 2002). 6MWT dostarcza terenowej miary submaksymalnej funkcjonalnej wydolności wysiłkowej. Chociaż na wynik wpływa sprawność krążeniowo-oddechowa, testu nie należy interpretować jako bezpośredniej miary maksymalnej sprawności krążeniowo-oddechowej ani szczytowego poboru tlenu. Uczestnicy proszeni są o chodzenie tam i z powrotem po płaskim i prostym 30-metrowym torze marszu przez 6 minut, pokonując jak największy dystans szybkim, ale bezpiecznym tempem marszu. Punkty nawrotu powinny być oznaczone pachołkami, a tor powinien być oznaczony w regularnych odstępach, aby ułatwić rejestrację dystansu. Bieganie nie jest dozwolone. Uczestnicy mogą w razie potrzeby zwolnić, zatrzymać się lub odpocząć, a następnie wznowić marsz, gdy będą w stanie. Należy zapewnić standaryzowane instrukcje i zachęty. Całkowity dystans pokonany po 6 minutach jest rejestrowany w metrach, przy czym wyższe wartości wskazują na lepszą funkcjonalną wydolność wysiłkową. Rycina 5 przedstawia tor 6MWT.

Rycina 5. Tor 6-minutowego testu marszu.

Interpretacja wyników składu ciała i sprawności fizycznej

U młodych dorosłych BMI można interpretować zgodnie z klasyfikacją osób dorosłych Światowej Organizacji Zdrowia: niedowaga (<18.5 kg/m²), prawidłowa masa ciała (18.5–24.9 kg/m²), nadwaga (25.0–29.9 kg/m²) oraz otyłość (≥30.0 kg/m²) (World Health Organization, 2000). BMI należy interpretować jako praktyczny wskaźnik wielkości ciała i stanu masy ciała, a nie jako bezpośrednią miarę tkanki tłuszczowej lub diagnostyczną miarę otyłości.

Jeśli oceniany jest obwód talii, można go interpretować jako wskaźnik otyłości brzusznej i ryzyka kardiometabolicznego. U dorosłych pochodzenia europejskiego wartości obwodu talii od 94 do <102 cm u mężczyzn oraz od 80 do <88 cm u kobiet wskazują na zwiększone ryzyko kardiometaboliczne, natomiast wartości ≥102 cm u mężczyzn i ≥88 cm u kobiet wskazują na znacznie zwiększone ryzyko (Lean et al., 1995; World Health Organization, 2011). Progi te mogą nie być odpowiednie dla wszystkich grup etnicznych i powinny być interpretowane łącznie z BMI, składem ciała, historią kliniczną i czynnikami związanymi z leczeniem.

Jeśli oceniany jest skład ciała wyznaczony metodą bioimpedancji elektrycznej, procentowa zawartość tkanki tłuszczowej i powiązane wskaźniki mogą być interpretowane z wykorzystaniem referencyjnych kategorii specyficznych dla wieku i płci dostarczonych przez producenta urządzenia lub inne zwalidowane źródło referencyjne. Niektóre urządzenia Tanita wykorzystują zakresy referencyjne pochodzące z pracy Gallagher et al. (2000). Wartości te należy traktować jako opisowe kategorie referencyjne, a nie progi diagnostyczne, szczególnie u młodych osób żyjących z nowotworem i po chorobie nowotworowej, u których stan nawodnienia, następstwa leczenia i zmiany beztłuszczowej masy ciała mogą wpływać na oszacowania uzyskane metodą bioimpedancji elektrycznej.

W przypadku zwykłej i szybkiej prędkości chodu nie zaleca się jednego uniwersalnego klinicznego punktu odcięcia dla młodych dorosłych żyjących z nowotworem i po chorobie nowotworowej. Dostępne są aktualne wartości referencyjne dla dorosłych uznawanych za zdrowych i potwierdzają one, że prędkość chodu różni się w zależności od wieku i płci (Andrews et al., 2023). Ponieważ w niniejszym protokole stosowany jest dystans chodu 6 m, wyniki należy interpretować ostrożnie w odniesieniu do objawów, ograniczeń funkcjonalnych i zmian w czasie.

W przypadku testu Timed Up and Go należy uwzględniać referencyjne wartości specyficzne dla wieku, jeśli są dostępne. Średnie czasy wykonania u dorosłych w wieku od 20 do 59 lat mieszczą się w zakresie od około 7.5 sekundy u osób w wieku 20–29 lat do 8.5 sekundy u osób w wieku 50–59 lat (Kear et al., 2017).

W przypadku 30-sekundowego testu wstawania z krzesła dane normatywne dla zdrowych młodych dorosłych są ograniczone. W próbie dorosłych w wieku 19–35 lat średni wynik wynosił 33.0 ± 5.4 powtórzenia (Lein et al., 2022). Wartość ta może być stosowana jako szeroka opisowa wartość referencyjna dla młodszych dorosłych, gdy wysokość krzesła i procedury testowe są porównywalne, szczególnie przy stosowaniu wysokości krzesła około 45 cm oraz podobnego protokołu z rękami skrzyżowanymi. U dorosłych poza tym zakresem wieku wyniki powinny być przede wszystkim interpretowane w odniesieniu do objawów, ograniczeń funkcjonalnych i zmian w czasie.

Międzynarodowe wartości referencyjne specyficzne dla wieku i płci dla siły uścisku dłoni u dorosłych w wieku 20 lat i starszych są dostępne w konsorcjum iGRIPS (Tomkinson et al., 2025). Wartości te mogą wspierać opisową interpretację wyników siły uścisku dłoni, ale nie powinny być traktowane jako kliniczne progi diagnostyczne.

W przypadku 6-minutowego testu marszu dostępne są percentylowe wartości referencyjne dla dorosłych uznawanych za zdrowych w wieku od 18 do 80 lat (Dourado et al., 2021). Wartości te klasyfikują wyniki od bardzo niskich, poniżej 5. percentyla, do bardzo wysokich, powyżej 95. percentyla, i mogą wspierać interpretację opisową tam, gdzie protokół testowy jest porównywalny. Nie powinny być traktowane jako kliniczne progi diagnostyczne dla młodych dorosłych żyjących z nowotworem i po chorobie nowotworowej. We wszystkich terenowych testach sprawności fizycznej powtarzana ocena z zastosowaniem tego samego standaryzowanego protokołu może być szczególnie przydatna do monitorowania indywidualnego postępu funkcjonalnego, stabilności lub pogorszenia.

3. Nastolatki żyjące z chorobą nowotworową i po jej zakończeniu

W tej sekcji przedstawiono zalecane ramy oceny dla nastolatków w wieku 14–17 lat żyjących z chorobą nowotworową i po jej zakończeniu. Proponowana ocena łączy odpowiednie do wieku samoopisowe kwestionariusze online oraz, tam gdzie jest to wykonalne, terenowe testy sprawności fizycznej przeprowadzane osobiście. Taka struktura ma na celu zapewnienie kompleksowej, a zarazem wykonalnej oceny jakości życia związanej ze zdrowiem, zachowań związanych ze stylem życia i sprawności fizycznej, z uwzględnieniem etapu rozwoju, stanu klinicznego, zdolności funkcjonalnej oraz lokalnego kontekstu wdrożeniowego.

Te same względy dotyczące obciążenia uczestnika, które opisano dla młodych dorosłych, odnoszą się również do nastolatków. W szczególności ocena online może być ukończona podczas więcej niż jednej sesji, gdy zmęczenie, trudności poznawcze lub inne objawy związane z leczeniem wpływają na możliwość jej ukończenia. Uczestnicy powinni mieć możliwość przerwania i wznowienia oceny, gdy tylko jest to technicznie możliwe, a wszelkie modyfikacje zestawu narzędzi oceny powinny być dokumentowane, aby wspierać porównywalność między ośrodkami i punktami czasowymi oceny. Gdy obciążenie uczestnika budzi obawy, opcjonalne miary uzupełniające mogą zostać pominięte, a najbardziej istotne zalecane miary powinny być priorytetyzowane zgodnie z celami oceny.

3.1 Ocena online

Ocena online obejmuje odpowiednie do wieku samoopisowe miary służące do oceny jakości życia związanej ze zdrowiem, zachowań związanych ze stylem życia, zdrowia psychicznego oraz samooceny sprawności fizycznej u nastolatków żyjących z chorobą nowotworową i po jej zakończeniu. Należy nadawać priorytet zwalidowanym narzędziom z dostępnymi tłumaczeniami, biorąc pod uwagę adekwatność rozwojową, obciążenie uczestnika oraz wymogi licencyjne. Zalecane miary online opisano poniżej.

3.1.1 Dane socjodemograficzne i związane z nowotworem

Należy zbierać te same podstawowe informacje socjodemograficzne i związane z nowotworem, które opisano dla młodych dorosłych, stosując sformułowania i opcje odpowiedzi odpowiednie do wieku. W przypadku nastolatków należy dodatkowo uwzględnić poziom edukacji szkolnej, kontekst rodzinny oraz potrzebę wsparcia rodzica lub opiekuna przy udzielaniu odpowiedzi na pytania medyczne lub związane z leczeniem.

Pytania dotyczące osobistych odczuć, zachowań związanych ze stylem życia i dobrostanu powinny być, w miarę możliwości, wypełniane przez nastolatka. Rodzice lub opiekunowie mogą w razie potrzeby wspierać uzupełnianie informacji związanych z nowotworem, historią leczenia lub innymi szczegółami medycznymi.

Podobnie jak w ocenie młodych dorosłych, ostateczny kwestionariusz powinien rozróżniać pozycje obowiązkowe i opcjonalne, szczególnie w odniesieniu do wrażliwych informacji zdrowotnych, i powinien zawierać opcje odpowiedzi takie jak „nie wiem”, „nie dotyczy” lub „wolę nie odpowiadać”, tam gdzie jest to właściwe.

3.1.2 Jakość życia związana ze zdrowiem

KIDSCREEN-27 (Ravens-Sieberer et al., 2014) powinien być stosowany do oceny jakości życia związanej ze zdrowiem u nastolatków żyjących z chorobą nowotworową i po jej zakończeniu. Jest to samoopisowy kwestionariusz przeznaczony dla dzieci i nastolatków w wieku od 8 do 18 lat. Kwestionariusz obejmuje 27 pozycji pogrupowanych w pięć wymiarów: dobrostan fizyczny, dobrostan psychiczny, autonomia i relacje z rodzicami, wsparcie społeczne i rówieśnicy oraz środowisko szkolne. Pozycje są oceniane na 5-punktowej skali Likerta, a wyższe wyniki wskazują na lepszą jakość życia związaną ze zdrowiem w danym wymiarze.

KIDSCREEN-27 nie dostarcza jednego łącznego wyniku ani uniwersalnego klinicznego punktu odcięcia. Każdy wymiar powinien być interpretowany oddzielnie, najlepiej z wykorzystaniem dostępnych wartości referencyjnych oraz standaryzowanych wyników T specyficznych dla wieku, płci i kraju. Wskazówki dotyczące punktacji, procedury obliczania wyników T oraz wartości referencyjne są dostępne poprzez zasoby analityczne i podręcznik wdrożeniowy KIDSCREEN na oficjalnej stronie KIDSCREEN. Kwestionariusz i dostępne wersje językowe są dostępne na oficjalnej stronie KIDSCREEN.

Jeżeli ocena jakości życia związanej ze zdrowiem specyficzna dla choroby nowotworowej jest istotna z punktu widzenia celów ewaluacji i obciążenie uczestnika na to pozwala, PedsQL 3.0 Cancer Module (Teen Form, 13–18 years) można rozważyć jako opcjonalną miarę uzupełniającą obok KIDSCREEN-27 (Ewing et al., 2009; Varni et al., 2002).

3.1.3 Zachowania związane ze stylem życia

Ocena stylu życia powinna obejmować główne zachowania związane ze zdrowiem oraz wskaźniki subiektywne, które mogą być powiązane z jakością życia, rozwojem i funkcjonowaniem fizycznym u nastolatków żyjących z chorobą nowotworową i po jej zakończeniu. Zalecane obszary obejmują aktywność fizyczną i zachowania sedenteryjne, nawyki żywieniowe, sen, zdrowie psychiczne oraz samoocenę sprawności fizycznej.

Aktywność fizyczna i zachowania sedenteryjne

U nastolatków w wieku 15 lat i starszych aktywność fizyczna powinna być oceniana przy użyciu International Physical Activity Questionnaire – Short Form (IPAQ-SF) (Craig et al., 2003), zgodnie z opisem w sekcji 2.1.3 dotyczącej młodych dorosłych. Kwestionariusz ocenia chodzenie oraz aktywność fizyczną o umiarkowanej i dużej intensywności wykonywaną w ciągu poprzednich siedmiu dni i pozwala wyrazić aktywność fizyczną w MET-minutach na tydzień zgodnie z protokołem punktacji IPAQ. Do kwestionariusza można uzyskać dostęp tutaj.

U nastolatków młodszych niż 15 lat aktywność fizyczna powinna być oceniana przy użyciu Physical Activity Questionnaire for Older Children (PAQ-C) (Janz et al., 2008). PAQ-C jest samoopisowym kwestionariuszem przypominającym ostatnie siedem dni, zaprojektowanym do oceny ogólnego poziomu aktywności fizycznej u dzieci. Obejmuje pytania dotyczące uczestnictwa w sporcie i aktywnościach czasu wolnego, zajęć wychowania fizycznego, przerw szkolnych, pory lunchu, aktywności po szkole, aktywności wieczornej oraz aktywności weekendowej. Odpowiedzi są punktowane na 5-punktowej skali, przy czym wyższe wartości wskazują na wyższy deklarowany ogólny poziom aktywności fizycznej. Ogólny wynik należy obliczyć zgodnie z oficjalnymi instrukcjami punktacji (Kowalski et al., 2004). PAQ-C dostarcza wskaźnika ogólnego uczestnictwa w aktywności fizycznej, a nie precyzyjnego czasu trwania aktywności, wydatku energetycznego ani zgodności z zaleceniami dotyczącymi aktywności fizycznej. Kwestionariusz i instrukcje punktacji są dostępne w podręczniku PAQ-C/PAQ-A (Kowalski et al., 2004).

Zachowania sedenteryjne w czasie wolnym powinny być oceniane przy użyciu Youth Leisure-time Sedentary Behavior Questionnaire (YLSBQ) (Cabanas-Sánchez et al., 2018). YLSBQ to 12-pozycyjny samoopisowy kwestionariusz opracowany do oceny czasu spędzanego na szerokim zakresie sedenteryjnych zachowań czasu wolnego w poprzednim tygodniu. Dla każdego zachowania uczestnicy podają szacowany średni czas oddzielnie dla typowego dnia powszedniego i typowego dnia weekendowego. Kwestionariusz obejmuje takie aktywności jak oglądanie telewizji, filmów lub DVD; granie w gry komputerowe lub wideo; korzystanie z internetu w celach rekreacyjnych; odrabianie prac domowych lub nauka z użyciem komputera i bez niego; czytanie dla przyjemności; siedzenie i rozmowy z rodziną lub przyjaciółmi; słuchanie muzyki; korzystanie z telefonu lub wysyłanie wiadomości; siedzenie w celu odpoczynku; hobby poznawcze; oraz podróżowanie środkami transportu z napędem silnikowym. Średni dzienny czas dla każdego zachowania można obliczyć przy użyciu następującego wzoru: [(czas w dni powszednie × 5) + (czas w dzień weekendowy × 2)] / 7. Następnie całkowity czas zachowań sedenteryjnych w czasie wolnym można oszacować przez zsumowanie czasu zgłoszonego dla 12 zachowań sedenteryjnych. Wyższe wartości wskazują na większy deklarowany czas siedzący. Całkowity czas sedenteryjny oraz czas w poszczególnych domenach powinny być interpretowane opisowo oraz, jeśli dostępne są powtarzane oceny, w odniesieniu do zmian u tego samego uczestnika w czasie. Kwestionariusz jest dostępny jako Aneks A w materiale uzupełniającym oryginalnego artykułu walidacyjnego i wymaga dostępu akademickiego lub instytucjonalnego.

Nawyki żywieniowe

Nawyki żywieniowe powinny być oceniane przy użyciu Mediterranean Diet Quality Index for Children and Adolescents (KIDMED) (Serra-Majem et al., 2004). KIDMED to 16-pozycyjny samoopisowy kwestionariusz przeznaczony do oceny przestrzegania śródziemnomorskiego wzorca żywieniowego u dzieci i nastolatków. Kwestionariusz zawiera pozycje typu tak/nie dotyczące kluczowych wyborów żywieniowych i nawyków jedzeniowych, takich jak spożycie owoców i warzyw, ryb, roślin strączkowych, produktów zbożowych, produktów mlecznych, orzechów, stosowanie oliwy z oliwek, nawyki śniadaniowe, spożycie fast foodów oraz spożycie słodyczy lub komercyjnie produkowanych wypieków. Dwanaście pozycji odzwierciedla nawyki żywieniowe zgodne z modelem śródziemnomorskim i jest punktowanych na +1 w przypadku odpowiedzi twierdzącej, natomiast cztery pozycje odzwierciedlają mniej korzystne nawyki i są punktowane na −1 w przypadku odpowiedzi twierdzącej. Łączny wynik mieści się w zakresie od −4 do 12, przy czym wyższe wyniki wskazują na większe przestrzeganie diety śródziemnomorskiej. Wyniki 3 lub niższe są powszechnie interpretowane jako niskie przestrzeganie, wyniki od 4 do 7 jako średnie przestrzeganie, a wyniki 8 lub wyższe jako wysokie przestrzeganie. Kwestionariusz jest dostępny jako Tabela 1 w oryginalnym artykule walidacyjnym.

TFEQ-R21 (Cappelleri et al., 2009), opisany w sekcji 2.1.3, może zostać uwzględniony jako opcjonalna miara uzupełniająca, gdy zachowania żywieniowe są przedmiotem szczególnego zainteresowania. Jego stosowanie powinno być ograniczone do nastolatków, dla których dostępna jest odpowiednia pod względem wieku i języka wersja narzędzia. Kwestionariusz dostarcza oddzielnych wyników dla restrykcyjnej kontroli jedzenia, niekontrolowanego jedzenia i jedzenia emocjonalnego, przy czym wyższe wyniki wskazują na większe nasilenie odpowiadającego im zachowania żywieniowego. Dalsze informacje na temat TFEQ-R21 są dostępne w publikacji walidacyjnej tutaj. Wymogi dotyczące dostępu i licencjonowania należy sprawdzić u oficjalnego dostawcy narzędzia.

Czas snu i senność w ciągu dnia

Ilość snu powinna być oceniana przy użyciu krótkich samoopisowych pytań dotyczących zwyczajowej pory zasypiania i godziny pobudki w dni szkolne oraz dni wolne od szkoły. Odpowiedzi te można wykorzystać do oszacowania nawykowego czasu snu oddzielnie dla dni powszednich i weekendów, a także średniego czasu snu w typowym tygodniu.

Senność w ciągu dnia powinna być oceniana przy użyciu Epworth Sleepiness Scale for Children and Adolescents (ESS-CHAD) (Janssen et al., 2017; Wang et al., 2017). ESS-CHAD to 8-pozycyjny samoopisowy kwestionariusz opracowany do oceny prawdopodobieństwa zaśnięcia lub przysypiania w typowych sytuacjach dziennych. Pozycje odnoszą się do takich sytuacji jak siedzenie i czytanie, oglądanie telewizji, siedzenie w klasie lub miejscu publicznym, podróżowanie samochodem jako pasażer, położenie się, aby odpocząć po południu, siedzenie i rozmowa z kimś, spokojne siedzenie po obiedzie oraz siedzenie podczas spożywania posiłku. Każda pozycja jest punktowana od 0 do 3, od „nigdy bym nie przysnął(a)” do wysokiego prawdopodobieństwa przysypiania. Wyniki pozycji są sumowane, aby uzyskać wynik całkowity mieszczący się w zakresie od 0 do 24, przy czym wyższe wyniki wskazują na większą deklarowaną senność w ciągu dnia. ESS-CHAD powinien być stosowany przede wszystkim u nastolatków w wieku 12 lat i starszych. Jest to subiektywna miara przesiewowa i nie powinna być stosowana samodzielnie jako narzędzie diagnostyczne. Do kwestionariusza można uzyskać dostęp tutaj.

Zdrowie psychiczne

PSS-10, wprowadzony jako wykonalna krótsza alternatywa w sekcji 2.1.3, powinien być stosowany do oceny postrzeganego stresu u nastolatków (Cohen & Williamson, 1988). PSS-10 był badany w próbach nastolatków, w tym u osób we wczesnej adolescencji, i wykazał akceptowalne właściwości psychometryczne u nastolatków w wieku 12 lat i starszych (Kechter et al., 2019; Marakshina et al., 2024). Kwestionariusz ocenia stopień, w jakim sytuacje w codziennym życiu są postrzegane jako nieprzewidywalne, niekontrolowalne lub przytłaczające w ciągu poprzedniego miesiąca. Każda pozycja jest oceniana na 5-punktowej skali od 0 („nigdy”) do 4 („bardzo często”). Cztery pozycje sformułowane pozytywnie są punktowane odwrotnie, a odpowiedzi na pozycje są sumowane, aby uzyskać wynik całkowity od 0 do 40, przy czym wyższe wyniki wskazują na większy postrzegany stres. PSS-10 powinien być stosowany u nastolatków w wieku 12 lat i starszych, z wykorzystaniem wersji odpowiedniej do wieku i zwalidowanej językowo, jeśli jest dostępna. U młodszych nastolatków postrzegany stres powinien być oceniany wyłącznie wtedy, gdy dostępna jest odpowiednia miara specyficzna dla dzieci w danym języku i kontekście. PSS-10 nie jest narzędziem diagnostycznym i nie powinien być interpretowany jako kliniczna ocena zdrowia psychicznego. Do kwestionariusza można uzyskać dostęp tutaj.

Revised Children’s Anxiety and Depression Scale – 25 items (RCADS-25) powinna być stosowana do oceny objawów lękowych i depresyjnych u nastolatków żyjących z chorobą nowotworową i po jej zakończeniu. RCADS-25 to samoopisowy kwestionariusz przeznaczony dla młodych osób w wieku od 8 do 18 lat i dostarczający oddzielnych wyników dla szeroko rozumianych objawów lękowych i objawów depresyjnych (Ebesutani et al., 2012). Kwestionariusz obejmuje 25 pozycji ocenianych na 4-punktowej skali odpowiedzi od 0 („nigdy”) do 3 („zawsze”). Wynik lęku opiera się na 15 pozycjach i mieści się w zakresie od 0 do 45, natomiast wynik depresji opiera się na 10 pozycjach i mieści się w zakresie od 0 do 30. Łączny wynik lęku i depresji można również obliczyć przez zsumowanie wszystkich pozycji, przy czym wyższe wyniki wskazują na większe deklarowane nasilenie objawów. Wyniki surowe można przeliczyć na wyniki T skorygowane względem wieku i płci, korzystając z oficjalnych zasobów punktacji RCADS. Wyniki należy interpretować jako wskaźniki przesiewowe, a nie kryteria diagnostyczne, a podwyższone wyniki powinny być rozpatrywane z uwzględnieniem kontekstu klinicznego nastolatka oraz lokalnych procedur ochrony lub kierowania do dalszej opieki. Kwestionariusz, wskazówki dotyczące punktacji oraz dostępne wersje językowe są dostępne na oficjalnej stronie RCADS.

Samoocena sprawności fizycznej

IFIS, opisany w sekcji 2.1.3, powinien być również stosowany do oceny samooceny sprawności fizycznej u nastolatków. Wersja dla nastolatków obejmuje te same pięć pozycji. IFIS został pierwotnie opracowany i zwalidowany wśród europejskich nastolatków w ramach badania HELENA (Ortega et al., 2011). Do kwestionariusza można uzyskać dostęp tutaj.

Wszystkie wersje językowe oraz wersje dla różnych grup populacyjnych można znaleźć na oficjalnej stronie IFIS.

3.2 Ocena sprawności fizycznej przeprowadzana osobiście

Ocena przeprowadzana osobiście ma na celu uzupełnienie informacji samoopisowych o odpowiednie do wieku terenowe miary sprawności fizycznej związanej ze zdrowiem u nastolatków żyjących z chorobą nowotworową i po jej zakończeniu. Proponowane testy zostały wybrane z uwzględnieniem wykonalności, minimalnych wymagań sprzętowych oraz przydatności w różnych warunkach partnerów.

Wzrost i masa ciała powinny być oceniane przed testami sprawności fizycznej, tam gdzie jest to wykonalne i właściwe, w celu obliczenia wskaźnika masy ciała (BMI).

Miary o wysokim priorytecie w tym protokole to wzrost i masa ciała do obliczenia BMI, siła chwytu dłoni, skok w dal z miejsca oraz 20-metrowy test wahadłowy. Miary te zostały zidentyfikowane jako podstawowe elementy projektu konsensusu Youth Fitness International Test battery for monitoring and surveillance among children and adolescents (YFIT) (Ortega et al., 2025).

Zestawy testów sprawności fizycznej są celowo dostosowane do wieku i dlatego różnią się między nastolatkami a młodymi dorosłymi. Siła chwytu dłoni jest jedynym testem sprawności fizycznej wspólnym dla obu ram oceny; w związku z tym wyników pozostałych testów sprawności nie należy łączyć ani bezpośrednio porównywać między tymi dwiema grupami wiekowymi.

Badania przeprowadzane osobiście powinny być realizowane wyłącznie wtedy, gdy dostępna jest odpowiednia przestrzeń, sprzęt, przeszkolony personel oraz podstawowe procedury bezpieczeństwa. Ostateczny dobór testów powinien uwzględniać stan kliniczny nastolatka, skutki związane z leczeniem, zdolność funkcjonalną, zmęczenie, objawy, etap rozwoju oraz lokalne procedury bezpieczeństwa.

Gdy podczas tej samej sesji wykonywanych jest kilka testów, zalecana kolejność obejmuje najpierw pomiary składu ciała, następnie testy siły, a na końcu ocenę wydolności krążeniowo-oddechowej, gdy stosowane są maksymalne lub submaksymalne testy biegowe.

Testy o wysokim priorytecie opisano poniżej. Dalsze szczegóły dotyczące standaryzowanych procedur, sprzętu, punktacji i filmów demonstracyjnych są dostępne w Tabeli 3 ogólnodostępnego artykułu YFIT.

Skład ciała

Wzrost i masa ciała powinny być oceniane przed testami sprawności fizycznej, przy użyciu wagi elektronicznej i stadiometru. Uczestnicy powinni mieć na sobie lekką odzież i zdjąć obuwie. Należy wykonać dwa pomiary wzrostu i masy ciała, a następnie zachować średnią wartość z każdego z nich. Masę ciała należy zapisywać z dokładnością do 0,1 kg, a wzrost z dokładnością do 0,1 cm. Wskaźnik masy ciała należy obliczać jako masę ciała w kilogramach podzieloną przez wzrost w metrach podniesiony do kwadratu (kg/m²).

Siła mięśniowa

Siła mięśniowa górnej części ciała powinna być oceniana przy użyciu testu siły chwytu dłoni z regulowanym dynamometrem ręcznym. Rozstaw uchwytu powinien być dostosowany do wielkości dłoni, a dominacja ręki powinna zostać odnotowana przed badaniem. Uczestnicy powinni wykonywać test w pozycji stojącej, jeśli jest to właściwe, z ramieniem wyprostowanym wzdłuż ciała i z dynamometrem trzymanym z dala od tułowia. Należy wykonać po dwie próby każdą ręką, naprzemiennie zmieniając ręce i zapewniając krótki odpoczynek między seriami. Najlepszy wynik dla każdej ręki należy zapisać w kilogramach z dokładnością do 0,1 kg. Wartości dla prawej i lewej ręki należy raportować oddzielnie, wskazując rękę dominującą. Zalecana pozycja podczas testu siły chwytu dłoni została przedstawiona na rycinie 4.

Moc mięśniowa dolnej części ciała powinna być oceniana przy użyciu testu skoku w dal z miejsca na twardej, nieśliskiej powierzchni z wyraźnie oznaczoną linią startu i taśmą mierniczą. Uczestnicy są proszeni o wykonanie jak najdalszego skoku z pozycji stojącej, z jednoczesnym odbiciem i lądowaniem na obu stopach. Odległość należy mierzyć od linii startu do tylnej krawędzi pięty znajdującej się najbliżej linii. Należy wykonać dwie prawidłowe próby, a najlepszy wynik zapisać z dokładnością do pełnego centymetra. Układ testu skoku w dal z miejsca przedstawiono na rycinie 6.

Rycina 6. Test skoku w dal z miejsca.

Wydolność krążeniowo-oddechowa

Wydolność krążeniowo-oddechowa powinna być oceniana przy użyciu 20-metrowego testu wahadłowego. Test wymaga płaskiego, nieśliskiego odcinka o długości 20 m, wyraźnie oznaczonego na obu końcach, oraz standaryzowanego nagrania audio. Uczestnicy są proszeni o bieganie tam i z powrotem między dwiema liniami w rytm sygnałów dźwiękowych. Test rozpoczyna się z prędkością 8,5 km/h, przy czym prędkość wzrasta o 0,5 km/h co minutę. Test należy zakończyć, gdy uczestnik zatrzyma się z powodu zmęczenia lub dwukrotnie z rzędu nie dotrze do linii. Ostatni ukończony półetap należy zapisać jako główny wynik. Tor 20-metrowego testu wahadłowego przedstawiono na rycinie 7.

Rycina 7. Tor 20-metrowego testu wahadłowego.

Interpretacja wyników składu ciała i sprawności fizycznej

Wartości referencyjne specyficzne dla wieku i płci dla wymiarów ciała i miar sprawności fizycznej, w tym siły chwytu dłoni, skoku w dal z miejsca oraz 20-metrowego testu wahadłowego, są dostępne w publikacji europejskich wartości referencyjnych FitBack (Ortega et al., 2023). Główny artykuł zawiera tabele referencyjne i krzywe centylowe dla miar sprawności fizycznej, natomiast materiał uzupełniający obejmuje dodatkowe wartości referencyjne dla wskaźników składu ciała.

Te wartości referencyjne mogą wspierać opisową interpretację oraz monitorowanie indywidualnych postępów w czasie. Nie należy traktować ich jako klinicznych progów diagnostycznych i powinny być interpretowane łącznie z etapem rozwoju, kontekstem klinicznym oraz wynikami powtarzanych ocen.

4. Podsumowanie zalecanych narzędzi oceny i wymaganych materiałów

Poniższe tabele przedstawiają praktyczny przegląd narzędzi oceny opisanych w niniejszym protokole. Podsumowują główne oceniane obszary, zalecane narzędzia lub testy terenowe, podstawowe uzyskiwane wyniki oraz, w stosownych przypadkach, materiały wymagane do oceny prowadzonej stacjonarnie. W przypadku miar opartych na kwestionariuszach tabele podsumowujące wskazują również odpowiednie wymagania dotyczące licencji lub dostępu, aby wspierać wdrażanie we wszystkich ośrodkach partnerskich.

Zalecenia dotyczące oceny online przedstawiono oddzielnie dla młodych dorosłych i nastolatków, odzwierciedlając dobór kwestionariuszy specyficzny dla wieku opisany w sekcjach 2 i 3. Tabela 1 podsumowuje zalecane narzędzia oceny online dla młodych dorosłych żyjących z chorobą nowotworową i po jej zakończeniu, natomiast Tabela 2 przedstawia odpowiadające im miary specyficzne dla nastolatków.

Tabela 1. Zalecane narzędzia oceny online dla młodych dorosłych żyjących z chorobą nowotworową i po jej zakończeniu

Tabela 2. Zalecane narzędzia oceny online dla nastolatków żyjących z chorobą nowotworową i po jej zakończeniu

Tabele 3 i 4 podsumowują zalecane miary oceny prowadzonej stacjonarnie odpowiednio dla młodych dorosłych i nastolatków. Mają one służyć jako praktyczne odniesienie do wdrożenia i powinny być czytane łącznie ze szczegółowymi procedurami, kwestiami bezpieczeństwa i adaptacjami opisanymi w odpowiednich sekcjach niniejszego protokołu.

Tabela 3. Zalecane miary oceny prowadzonej stacjonarnie dla młodych dorosłych żyjących z chorobą nowotworową i po jej zakończeniu

*Opcjonalne miary składu ciała powinny być uwzględniane wyłącznie wtedy, gdy dostępny jest odpowiedni sprzęt, przeszkolony personel i lokalne procedury.

Tabela 4. Zalecane miary oceny prowadzonej stacjonarnie dla nastolatków żyjących z chorobą nowotworową i po jej zakończeniu

Miary uwzględnione w tej tabeli odpowiadają podstawowym miarom wielkości ciała i sprawności fizycznej zidentyfikowanym w projekcie konsensusu Youth Fitness International Test (YFIT).

5. Bezpieczeństwo, przeciwwskazania i dostosowania

Poniższe kwestie dotyczące bezpieczeństwa, przeciwwskazania i dostosowania odnoszą się przede wszystkim do stacjonarnych elementów oceny sprawności fizycznej w ramach tego protokołu.

Aktywność fizyczna, ćwiczenia oraz ocena sprawności fizycznej są zasadniczo uznawane za bezpieczne i korzystne dla młodych osób żyjących z chorobą nowotworową i po jej przebyciu, jeśli są odpowiednio zindywidualizowane i nadzorowane (Campbell et al., 2019; Wurz et al., 2021). Jednak ocena powinna uwzględniać późne następstwa związane z nowotworem, aktualne objawy, status leczenia, wydolność funkcjonalną oraz autonomię uczestnika.

Testowanie sprawności fizycznej nie jest obowiązkowe. Poszczególne testy mogą być dostosowane, odroczone lub przerwane zgodnie z odpowiednimi zaleceniami medycznymi lub ograniczeniami, aktualnym stanem zdrowia uczestnika oraz oceną odpowiednio przeszkolonego personelu. Przed oceną należy dopełnić właściwych procedur uzyskania zgody; dalsze informacje na temat zgody, zgody dziecka lub nastolatka oraz zarządzania danymi przedstawiono w Sekcji 6.

5.1 Przed oceną i kontrola bezpieczeństwa

Przed testami prowadzonymi stacjonarnie odpowiednio przeszkolony personel powinien potwierdzić kwalifikowalność, istotne zalecenia medyczne lub ograniczenia oraz gotowość uczestnika do udziału w danym dniu. Krótka kontrola bezpieczeństwa powinna obejmować niedawne lub aktualne objawy, w tym ból, nietypowe zmęczenie, zawroty głowy, omdlenia, duszność, gorączkę lub oznaki zakażenia, a także niedawny zabieg chirurgiczny, uraz, problemy związane z leczeniem lub przyjmowanymi lekami, które mogą wpływać na bezpieczny udział.

Należy również zapytać uczestników, czy czują się zdolni do wykonania planowanej oceny. Jeśli objawy są nowe, nasilają się lub mogą budzić niepokój, odpowiedni test należy dostosować, odroczyć lub przełożyć. Należy odnotować przyczynę odstąpienia od kontynuowania.

Przed rozpoczęciem testów uczestnicy powinni otrzymać jasne wyjaśnienie dotyczące sesji, w tym celu i kolejności testów, oczekiwanego poziomu wysiłku oraz ich prawa do przerwania, odmowy lub zakończenia dowolnego testu w dowolnym momencie. Przed testami dynamicznymi lub opartymi na wysiłku należy przeprowadzić krótką rozgrzewkę, szczególnie w przypadku testów obejmujących siłę kończyn dolnych, mobilność, skoki lub bieg. Może ona obejmować lekki marsz, łagodne ćwiczenia mobilizacyjne oraz próbne wykonanie planowanego ruchu przy niskiej intensywności.

Niniejszy protokół nie zastępuje klinicznego badania przesiewowego przed wysiłkiem ani podejmowania decyzji medycznych. Personel potrzebujący bardziej szczegółowych wskazówek dotyczących bezwzględnych i względnych przeciwwskazań do testów wysiłkowych powinien odwołać się do wytycznych dotyczących ćwiczeń dla młodych dorosłych i nastolatków z chorobą nowotworową (Campbell et al., 2019; Wurz et al., 2021), a także do aktualnego wydania American College of Sports Medicine’s Guidelines for Exercise Testing and Prescription. Źródła te należy stosować łącznie z lokalnymi ścieżkami klinicznymi oraz zależnymi od stanu zdrowia zaleceniami medycznymi.

5.2 Dostosowania i kwestie specyficzne dla poszczególnych testów

Dobór i przeprowadzanie testów powinny być dostosowane do aktualnych objawów, skutków związanych z leczeniem, ograniczeń funkcjonalnych oraz odpowiednich zaleceń medycznych. Każdy pominięty lub zmodyfikowany test należy udokumentować wraz z przyczyną tej decyzji (Campbell et al., 2019; Wurz et al., 2021).

W przypadku uczestników z bólem kończyn górnych, po niedawnym zabiegu chirurgicznym, ze zmniejszonym zakresem ruchu, znacznym osłabieniem, neuropatią obwodową, objawami związanymi z obrzękiem limfatycznym lub innymi problemami dotyczącymi kończyn górnych, test siły chwytu powinien zostać odpowiednio dostosowany, odroczony lub pominięty.

W przypadku uczestników z bólem kończyn dolnych, zaburzeniami równowagi, ograniczeniami mobilności, neuropatią obwodową, po niedawnym zabiegu chirurgicznym, z urazem układu mięśniowo-szkieletowego lub innymi problemami dotyczącymi kończyn dolnych, testy obejmujące chodzenie, wstawanie z krzesła, skoki lub bieg powinny zostać odpowiednio dostosowane, odroczone lub pominięte. Skok w dal z miejsca oraz 20-metrowy bieg wahadłowy nie powinny być wykonywane, gdy uderzenia, szybkie zmiany kierunku lub maksymalny wysiłek nie są odpowiednie. Test 20-metrowego biegu wahadłowego powinien być wykonywany wyłącznie wtedy, gdy jest klinicznie właściwy, pod nadzorem odpowiednio przeszkolonego personelu i zgodnie z lokalnymi procedurami bezpieczeństwa oraz postępowania w nagłych przypadkach.

Jeżeli występuje kruchość kości, znane lub podejrzewane zmiany kostne, ból związany z zajęciem układu kostnego lub inne obawy natury strukturalnej, testy oparte na uderzeniach lub o wysokiej intensywności należy rozważać wyłącznie po uzyskaniu odpowiedniej porady klinicznej. Dobór testów powinien nadawać priorytet bezpieczeństwu, komfortowi i znaczeniu funkcjonalnemu, a nie ukończeniu całego zestawu testów oceniających (Campbell et al., 2019).

Testy krążeniowo-oddechowe, szczególnie testy maksymalne lub zbliżone do maksymalnych, powinny być dostosowane lub odroczone w przypadku znacznego zmęczenia, niewyjaśnionej duszności, zawrotów głowy, bólu w klatce piersiowej, ostrej choroby lub innych objawów, które mogą wpływać na bezpieczną tolerancję wysiłku. W razie potrzeby można rozważyć alternatywy o niższej intensywności.

5.3 W trakcie oceny

Personel powinien monitorować uczestnika przez cały czas trwania oceny pod kątem widocznego dyskomfortu, nietypowego zmęczenia, bólu, zawrotów głowy, problemów z równowagą, duszności lub innych oznak, które mogą wpływać na bezpieczny udział.

Uczestnikom należy umożliwić przerwanie, odpoczynek lub zakończenie pojedynczego testu w dowolnym momencie. Testowanie należy natychmiast przerwać na życzenie uczestnika lub jeśli pojawią się niepokojące objawy, w tym ból w klatce piersiowej, omdlenie lub stan przedomdleniowy, silne zawroty głowy, wyraźna duszność, nagłe osłabienie lub ostry ból.

Pomiędzy testami należy zapewnić okresy odpoczynku, a w razie potrzeby wydłużyć je zależnie od objawów, regeneracji i odczuwanego wysiłku. Testy wymagające większego wysiłku, obejmujące uderzenia lub szybkie zmiany kierunku, powinny być kontynuowane wyłącznie wtedy, gdy uczestnik wydaje się odpowiednio zregenerowany i gotowy do dalszego udziału.

Każde natychmiastowe odstępstwo od protokołu, przerwanie testu, objaw zgłoszony przez uczestnika lub zdarzenie niepożądane należy odnotować w czasie oceny, w tym wskazać, którego testu dotyczyło oraz jakie działania podjęto.

Te procedury monitorowania, odpoczynku i przerywania są zgodne z wytycznymi dotyczącymi ćwiczeń dla osób z chorobą nowotworową, które zalecają zindywidualizowany nadzór i modyfikację działań oceniających w odpowiedzi na objawy (Campbell et al., 2019; Wurz et al., 2021).

5.4 Po ocenie i dokumentacja

Po zakończeniu oceny uczestnikom należy zapewnić wystarczający czas na regenerację oraz zapytać, czy podczas testów lub bezpośrednio po nich wystąpił ból, zawroty głowy, nietypowe zmęczenie, duszność lub inne niepokojące objawy.

Należy odnotować wykonanie lub niewykonanie każdego testu, wraz z każdym dostosowaniem, przerwaniem, odstępstwem od protokołu lub zdarzeniem niepożądanym. Jeśli test nie został wykonany lub został przerwany, należy udokumentować przyczynę.

Uczestnikom zgłaszającym utrzymujące się lub niepokojące objawy należy zalecić kontakt z ich zespołem opieki zdrowotnej lub postępowanie zgodnie z odpowiednią lokalną ścieżką kliniczną. Każde zdarzenie niepożądane wymagające dalszych działań powinno być zarządzane i zgłaszane zgodnie z procedurami ustanowionymi przez partnera wdrażającego.

6. Gromadzenie danych, punktacja i harmonizacja

6.1 Zgoda i ochrona danych

Przed rozpoczęciem gromadzenia jakichkolwiek danych osobowych lub dotyczących zdrowia uczestnicy powinni otrzymać jasne i przystępne informacje na temat celu oceny, danych, które będą zbierane, dobrowolnego charakteru udziału, sposobu wykorzystania i przechowywania danych oraz odpowiednich danych kontaktowych na wypadek pytań lub chęci wycofania się.

W przypadku młodych dorosłych przed rozpoczęciem jakiejkolwiek oceny należy uzyskać świadomą zgodę bezpośrednio od uczestnika. Udział powinien pozostawać dobrowolny przez cały czas trwania oceny, a uczestnicy powinni mieć możliwość odmowy odpowiedzi na poszczególne pytania lub przerwania wypełniania dowolnego kwestionariusza albo testu sprawności fizycznej bez podawania przyczyny.

W przypadku nastolatków, tam gdzie wymagają tego obowiązujące procedury etyczne, prawne i instytucjonalne, należy uzyskać zgodę rodzica lub opiekuna oraz zgodę samego nastolatka. Informacje przekazywane nastolatkom powinny być sformułowane językiem odpowiednim do wieku i jasno wskazywać, że mogą oni odmówić odpowiedzi na poszczególne pytania lub przerwać ocenę w dowolnym momencie.

Przed rozpoczęciem gromadzenia danych każdy partner wdrażający powinien uzyskać zgodę właściwej komisji etyki badań lub odpowiedniego instytucjonalnego organu oceniającego, zgodnie z obowiązującymi procedurami krajowymi i instytucjonalnymi. Jeżeli formalna zgoda etyczna nie jest wymagana, należy udokumentować wszelkie zwolnienia lub równoważne decyzje instytucjonalne. W stosownych przypadkach należy również odnotować odpowiedni numer zgody lub numer referencyjny.

Zgoda na udział w ocenie powinna być dokumentowana oddzielnie od procedur ochrony danych. Każdy partner wdrażający powinien zapewnić, aby dane osobowe i dane dotyczące zdrowia były zbierane, przechowywane i zarządzane zgodnie z RODO oraz mającymi zastosowanie wymogami krajowymi i instytucjonalnymi, w tym poprzez określenie odpowiedniej podstawy prawnej i zabezpieczeń dla przetwarzania danych dotyczących zdrowia.

6.2 Zalecenia dotyczące rejestrowania danych i kwestie spójności

W przypadku gromadzenia danych w różnych warunkach zaleca się stosowanie kodu identyfikacyjnego uczestnika w celu połączenia odpowiedzi z kwestionariuszy online i zapisów z ocen przeprowadzanych osobiście bez uwzględniania informacji umożliwiających bezpośrednią identyfikację w roboczym lub analitycznym zbiorze danych.

Aby wspierać porównywalność, zapisy mogą obejmować identyfikator uczestnika, kraj lub ośrodek partnerski, używaną wersję językową, datę oceny, identyfikator osoby oceniającej w przypadku testów przeprowadzanych osobiście oraz, w stosownych przypadkach, falę badania lub punkt czasowy.

Zaleca się opracowanie podstawowego słownika danych w celu udokumentowania nazw zmiennych, etykiet, dopuszczalnych opcji odpowiedzi, jednostek miary, zasad punktacji oraz wszelkich zmiennych pochodnych. Standardowe opcje odpowiedzi dotyczące brakujących lub niekompletnych danych mogą również zostać uzgodnione z wyprzedzeniem, na przykład: nie zadano, odmowa, nie dotyczy, nie wykonano ze względów bezpieczeństwa, nie wykonano z wyboru uczestnika, problem ze sprzętem, problem techniczny lub inna przyczyna.

W przypadku testów sprawności fizycznej przeprowadzanych osobiście zapis oceny powinien najlepiej obejmować nazwę testu, liczbę prób, wynik końcowy, jednostkę miary oraz uwagi lub przyczynę niewykonania. Prosty przykład struktury przedstawiono w Tabeli 5.

Tabela 5. Przykładowy zapis oceny przeprowadzanej osobiście dla młodych dorosłych

Tę samą strukturę zapisu można dostosować do ocen nastolatków, uwzględniając wzrost, masę ciała, siłę uścisku prawej i lewej dłoni, skok w dal z miejsca oraz wynik w biegu wahadłowym 20 m, wraz z wszelkimi modyfikacjami lub przyczynami niewykonania.

Aby wspierać harmonizację między uczestniczącymi ośrodkami, procedury specyficzne dla testów, które mogą wpływać na wyniki, w tym sprzęt, pozycja uczestnika, liczba prób, okresy odpoczynku i kryteria przerwania testu, powinny być w miarę możliwości standaryzowane i dokumentowane.

Jeżeli uczestnicy są oceniani w więcej niż jednym punkcie czasowym, należy w miarę możliwości stosować tę samą zwalidowaną wersję kwestionariusza, protokół testowy, typ sprzętu i procedury punktacji. Wszelkie zmiany wersji językowej, sprzętu, osoby oceniającej, warunków testowania lub modyfikacji protokołu powinny być dokumentowane, ponieważ czynniki te mogą wpływać na porównywalność wyników w czasie.

6.3 Punktacja i interpretacja

Wyniki kwestionariuszy oraz wyniki terenowych testów sprawności fizycznej powinny być obliczane zgodnie z oficjalnymi instrukcjami dla konkretnego narzędzia, protokołu i użytej zwalidowanej wersji językowej. Zmienne pochodne, takie jak wskaźnik masy ciała, prędkość chodu, wskaźniki aktywności fizycznej lub wyniki skal kwestionariuszowych, powinny być wyznaczane zgodnie z wcześniej określonymi i udokumentowanymi procedurami punktacji.

Uznane wartości referencyjne, dane normatywne lub punkty odcięcia dla miar uwzględnionych w niniejszym protokole wskazano w odpowiednich sekcjach, tam gdzie są dostępne. Wartości te mogą wspierać interpretację wyników oraz identyfikację obszarów potencjalnie wymagających dalszej uwagi. Jednak wartości referencyjne i punkty odcięcia mogą być aktualizowane wraz z rozwojem dowodów naukowych i dlatego powinny być interpretowane z wykorzystaniem najbardziej aktualnych dostępnych zwalidowanych źródeł.

Zakresy wieku objęte poszczególnymi narzędziami i dostępne wartości referencyjne nie zawsze mogą dokładnie odpowiadać docelowym grupom wiekowym zdefiniowanym w niniejszym protokole, ponieważ są one określane przez pierwotne badania walidacyjne i normatywne zbiory danych. Narzędzia powinny być stosowane w zakresie wieku wspieranym przez dowody z walidacji i oficjalne wytyczne. Do interpretacji wyników należy, tam gdzie to możliwe, wykorzystywać wartości referencyjne specyficzne dla wieku obejmujące wiek uczestnika. Jeżeli dla dokładnego wieku nie jest dostępna wartość referencyjna i nie ustalono punktu odcięcia, najbliższą dostępną wartość referencyjną specyficzną dla wieku można ostrożnie wykorzystać jako przybliżony opisowy punkt odniesienia. Takie ekstrapolacje powinny być wyraźnie zaznaczone i nie powinny być interpretowane jako zwalidowany próg kliniczny ani klasyfikacja diagnostyczna.

Wyników nie należy interpretować w izolacji ani wykorzystywać jako oceny diagnostycznej. Oprócz porównania z wartościami referencyjnymi cennych informacji na temat postępu funkcjonalnego, stabilności lub pogorszenia może dostarczać także analiza zmian u tego samego uczestnika w czasie. Interpretacja powinna uwzględniać wiek uczestnika, płeć, historię kliniczną, skutki związane z leczeniem, aktualne objawy, wydolność funkcjonalną oraz warunki oceny.

Jeżeli wyniki budzą obawy kliniczne lub mogą wpływać na decyzje dotyczące ćwiczeń, rehabilitacji lub obserwacji, interpretacja powinna być wsparta odpowiednim osądem klinicznym oraz, w stosownych przypadkach, konsultacją z wykwalifikowanymi pracownikami ochrony zdrowia lub specjalistami w zakresie aktywności fizycznej.

6.4 Postępowanie w przypadku niepokojących odpowiedzi w kwestionariuszach

Przed rozpoczęciem gromadzenia danych każdy partner wdrażający powinien ustanowić jasną lokalną procedurę przeglądu i reagowania na potencjalnie niepokojące wyniki kwestionariuszy, w szczególności te związane z lękiem, depresją, odczuwanym stresem lub innymi wskaźnikami obciążenia psychicznego. Wyniki powinny być przeglądane przez odpowiednio przeszkolony personel zgodnie ze zwalidowanymi wytycznymi dotyczącymi punktacji i interpretacji dla każdego narzędzia.

Jeżeli wyniki wskazują na nasilone objawy lub budzą niepokój, uczestnikom należy zaoferować odpowiednie dalsze postępowanie zgodnie z lokalnymi ścieżkami klinicznymi, procedurami ochronnymi i ścieżkami kierowania. Konkretne progi i działania powinny zostać wcześniej określone przez każdego partnera wdrażającego, z uwzględnieniem zastosowanego narzędzia, wieku uczestnika, kontekstu klinicznego oraz obowiązujących procedur instytucjonalnych. Wyniki kwestionariuszy należy traktować jako wskaźniki przesiewowe, a nie oceny diagnostyczne.

Jeżeli odpowiedzi sugerują natychmiastowe lub poważne zagrożenie dla bezpieczeństwa lub dobrostanu uczestnika, należy bez zwłoki zastosować odpowiednią lokalną pilną procedurę ochronną lub kliniczną.

7. Oświadczenia

7.1 Finansowanie i zastrzeżenie

Projekt ten otrzymał finansowanie z programu EU4Health Unii Europejskiej na podstawie umowy o udzielenie dotacji nr 101219053.

Współfinansowane przez Unię Europejską. Wyrażone poglądy i opinie są jednak wyłącznie poglądami i opiniami autora(-ów) i niekoniecznie odzwierciedlają poglądy i opinie Unii Europejskiej lub European Health and Digital Executive Agency (HaDEA). Ani Unia Europejska, ani organ przyznający dofinansowanie nie ponoszą za nie odpowiedzialności.

7.2 Wykorzystanie generatywnej sztucznej inteligencji

ChatGPT (OpenAI) wykorzystano podczas przygotowywania niniejszego protokołu w celu wsparcia redakcji językowej, poprawy jasności i czytelności oraz pomocy w dopracowaniu i uporządkowaniu wybranych części. ChatGPT wykorzystano również do wygenerowania ilustracyjnych rycin przedstawiających wybrane procedury oceny sprawności fizycznej, na podstawie poleceń i specyfikacji dostarczonych przez autorów.

Cały tekst i wszystkie ryciny wspomagane przez AI zostały sprawdzone przez autorów pod kątem dokładności, adekwatności naukowej i spójności z protokołem. Dobór narzędzi oceny, decyzje metodologiczne, interpretacja dowodów oraz ostateczna treść pozostają odpowiedzialnością autorów. W niniejszym dokumencie nie przedstawiono żadnych danych, wyników badań ani wyników empirycznych wygenerowanych przez AI.

Piśmiennictwo

1. Aaronson, N. K., Ahmedzai, S., Bergman, B., Bullinger, M., Cull, A., Duez, N. J., Filiberti, A., Flechtner, H., Fleishman, S. B., Haes, J. C. J. M. D., Kaasa, S., Klee, M., Osoba, D., Razavi, D., Rofe, P. B., Schraub, S., Sneeuw, K., Sullivan, M., & Takeda, F. (1993). Europejska Organizacja Badań i Leczenia Raka QLQ-C30: narzędzie do oceny jakości życia do stosowania w międzynarodowych badaniach klinicznych w onkologii. Journal of the National Cancer Institute, 85(5), 365–376. https://doi.org/10.1093/JNCI/85.5.365
2. Andrews, A. W., Vallabhajosula, S., Boise, S., & Bohannon, R. W. (2023). Prawidłowa prędkość chodu różni się w zależności od wieku i płci, ale nie od regionu geograficznego: przegląd systematyczny. Journal of Physiotherapy, 69(1), 47–52. https://doi.org/10.1016/j.jphys.2022.11.005
3. Bowman, A., Denehy, L., Benjemaa, A., Crowe, J., Bruns, E., Hall, T., Traill, A., & Edbrooke, L. (2023). Wykonalność i bezpieczeństwo 30-sekundowego testu wstawania z siadu realizowanego za pośrednictwem telemedycyny: badanie obserwacyjne. PM & R : The Journal of Injury, Function, and Rehabilitation, 15(1), 31–40. https://doi.org/10.1002/PMRJ.12783
4. Buysse, D. J., Reynolds, C. F., Monk, T. H., Berman, S. R., & Kupfer, D. J. (1989). Pittsburghski indeks jakości snu: nowe narzędzie do praktyki psychiatrycznej i badań. Psychiatry Research, 28(2), 193–213. https://doi.org/10.1016/0165-1781(89)90047-4
5. Cabanas-Sánchez, V., Martínez-Gómez, D., Esteban-Cornejo, I., Castro-Piñero, J., Conde-Caveda, J., & Veiga, Ó. L. (2018). Rzetelność i trafność Kwestionariusza Zachowań Siedzących Młodzieży w Czasie Wolnym (YLSBQ). Journal of Science and Medicine in Sport, 21(1), 69–74. https://doi.org/10.1016/J.JSAMS.2017.10.031
6. Campbell, K. L., Winters-Stone, K. M., Wiskemann, J., May, A. M., Schwartz, A. L., Courneya, K. S., Zucker, D. S., Matthews, C. E., Ligibel, J. A., Gerber, L. H., Morris, G. S., Patel, A. V., Hue, T. F., Perna, F. M., & Schmitz, K. H. (2019). Wytyczne dotyczące ćwiczeń fizycznych dla osób po chorobie nowotworowej: uzgodnione stanowisko międzynarodowego, wielodyscyplinarnego panelu ekspertów. Medicine and Science in Sports and Exercise, 51(11), 2375–2390. https://doi.org/10.1249/MSS.0000000000002116
7. Cantarero-Villanueva, I., Fernández-Lao, C., Díaz-Rodríguez, L., Fernández-De-Las-Peñas, C., Ruiz, J. R., & Arroyo-Morales, M. (2012). Test siły uścisku dłoni jako miara funkcji u osób po raku piersi: związek z objawami związanymi z nowotworem oraz parametrami fizycznymi i fizjologicznymi. American Journal of Physical Medicine & Rehabilitation, 91(9), 774–782. https://doi.org/10.1097/PHM.0B013E31825F1538
8. Cappelleri, J. C., Bushmakin, A. G., Gerber, R. A., Leidy, N. K., Sexton, C. C., Lowe, M. R., & Karlsson, J. (2009). Analiza psychometryczna Three-Factor Eating Questionnaire-R21: wyniki uzyskane w dużej, zróżnicowanej próbie uczestników z otyłością i bez otyłości. International Journal of Obesity, 33(6), 611–620. https://doi.org/10.1038/ijo.2009.74
9. Cohen, S., Kamarck, T., & Mermelstein, R. (1983). Ogólna miara postrzeganego stresu. Journal of Health and Social Behavior, 24(4), 385–396. https://doi.org/10.2307/2136404
10. Cohen, S., & Williamson, G. M. (1988). Postrzegany stres w probabilistycznej próbie mieszkańców Stanów Zjednoczonych. W S. Spacapan & S. Oskamp (red.), Psychologia społeczna zdrowia: sympozjum Claremont poświęcone stosowanej psychologii społecznej (s. 31–67). Sage Publications.
11. Craig, C. L., Marshall, A. L., Sjöström, M., Bauman, A. E., Booth, M. L., Ainsworth, B. E., Pratt, M., Ekelund, U., Yngve, A., Sallis, J. F., & Oja, P. (2003). Międzynarodowy kwestionariusz aktywności fizycznej: rzetelność i trafność w 12 krajach. Medicine and Science in Sports and Exercise, 35(8), 1381–1395. https://doi.org/10.1249/01.MSS.0000078924.61453.FB
12. Crapo, R. O., Casaburi, R., Coates, A. L., Enright, P. L., MacIntyre, N. R., McKay, R. T., Johnson, D., Wanger, J. S., Zeballos, R. J., Bittner, V., & Mottram, C. (2002). Stanowisko ATS: wytyczne dotyczące sześciominutowego testu marszowego. American Journal of Respiratory and Critical Care Medicine, 166(1), 111–117. https://doi.org/10.1164/ajrccm.166.1.at1102
13. Dourado, V. Z., Nishiaka, R. K., Simões, M. S. M. P., Lauria, V. T., Tanni, S. E., Godoy, I., Gagliardi, A. R. T., Romiti, M., & Arantes, R. L. (2021). Klasyfikacja wydolności krążeniowo-oddechowej u dorosłych z wykorzystaniem sześciominutowego testu marszowego: porównanie z próbą wysiłkową krążeniowo-oddechową. Pulmonology, 27(6), 500–508. https://doi.org/10.1016/j.pulmoe.2021.03.006
14. Ebesutani, C., Reise, S. P., Chorpita, B. F., Ale, C., Regan, J., Young, J., Higa-Mc Millan, C., & Weisz, J. R. (2012). Zrewidowana Skala Lęku i Depresji u Dzieci – wersja krótka: redukcja skali z wykorzystaniem eksploracyjnego modelowania bifaktorowego szerokiego czynnika lęku. Psychological Assessment, 24(4), 833–845. https://doi.org/10.1037/A0027283
15. Ewing, J. E., King, M. T., & Smith, N. F. (2009). Walidacja zmodyfikowanych wersji podstawowych skal ogólnych PedsQL oraz skal modułu onkologicznego dla nastolatków i młodych dorosłych (AYA) z chorobą nowotworową lub zaburzeniem hematologicznym. Quality of Life Research : An International Journal of Quality of Life Aspects of Treatment, Care and Rehabilitation, 18(2), 231–244. https://doi.org/10.1007/S11136-008-9424-4
16. Gallagher, D., Heymsfield, S. B., Heo, M., Jebb, S. A., Murgatroyd, P. R., & Sakamoto, Y. (2000). Prawidłowe zakresy procentowej zawartości tkanki tłuszczowej w organizmie: podejście do opracowywania wytycznych opartych na wskaźniku masy ciała. American Journal of Clinical Nutrition, 72(3), 694–701. https://doi.org/10.1093/ajcn/72.3.694
17. García-Conesa, M. T., Philippou, E., Pafilas, C., Massaro, M., Quarta, S., Andrade, V., Jorge, R., Chervenkov, M., Ivanova, T., Dimitrova, D., Maksimova, V., Smilkov, K., Ackova, D. G., Miloseva, L., Ruskovska, T., Deligiannidou, G. E., Kontogiorgis, C. A., & Pinto, P. (2020). Ocena trafności 14-pozycyjnego kwestionariusza przestrzegania diety śródziemnomorskiej (MEDAS): badanie międzynarodowe w siedmiu krajach europejskich regionu Morza Śródziemnego. Nutrients, 12(10), 1–18. https://doi.org/10.3390/NU12102960
18. Giesinger, J. M., Loth, F. L. C., Aaronson, N. K., Arraras, J. I., Caocci, G., Efficace, F., Groenvold, M., van Leeuwen, M., Petersen, M. A., Ramage, J., Tomaszewski, K. A., Young, T., & Holzner, B. (2020). Ustalono progi istotności klinicznej w celu poprawy interpretacji EORTC QLQ-C30 w praktyce klinicznej i badaniach. Journal of Clinical Epidemiology, 118, 1–8. https://doi.org/10.1016/j.jclinepi.2019.10.003
19. Herdman, M., Gudex, C., Lloyd, A., Janssen, M., Kind, P., Parkin, D., Bonsel, G., & Badia, X. (2011). Opracowanie i wstępne testowanie nowej pięciopoziomowej wersji EQ-5D (EQ-5D-5L). Quality of Life Research : An International Journal of Quality of Life Aspects of Treatment, Care and Rehabilitation, 20(10), 1727–1736. https://doi.org/10.1007/S11136-011-9903-X
20. IPAQ Research Committee. (2005). Wytyczne dotyczące przetwarzania i analizy danych z Międzynarodowego Kwestionariusza Aktywności Fizycznej (IPAQ) – wersje krótka i długa.
21. Janssen, K. C., Phillipson, S., O’Connor, J., & Johns, M. W. (2017). Walidacja Skali Senności Epworth dla Dzieci i Młodzieży z wykorzystaniem analizy Rascha. Sleep Medicine, 33, 30–35. https://doi.org/10.1016/j.sleep.2017.01.014
22. Janz, K. F., Lutuchy, E. M., Wenthe, P., & Levy, S. M. (2008). Pomiar aktywności u dzieci i młodzieży z wykorzystaniem samoopisu: PAQ-C i PAQ-A. Medicine and Science in Sports and Exercise, 40(4), 767–772. https://doi.org/10.1249/MSS.0b013e3181620ed1
23. Jones, C. J., Rikli, R. E., & Beam, W. C. (1999). 30-sekundowy test wstawania z krzesła jako miara siły dolnej części ciała u osób starszych mieszkających w społeczności. Research Quarterly for Exercise and Sport, 70(2), 113–119. https://doi.org/10.1080/02701367.1999.10608028
24. Kear, B. M., Guck, T. P., & McGaha, A. L. (2017). Test Timed Up and Go (TUG): normatywne wartości referencyjne dla osób w wieku od 20 do 59 lat oraz związki z czynnikami ryzyka dla zdrowia fizycznego i psychicznego. Journal of Primary Care & Community Health, 8(1), 9–13. https://doi.org/10.1177/2150131916659282
25. Kechter, A., Black, D. S., Riggs, N. R., Warren, C. M., Ritt-Olson, A., Chou, C. P., & Pentz, M. A. (2019). Czynniki w skali postrzeganego stresu w różny sposób wiążą się z dyspozycyjną uważnością i funkcjami wykonawczymi u młodszych nastolatków. Journal of Child and Family Studies, 28(3), 814–821. https://doi.org/10.1007/S10826-018-01313-4
26. Kim, H.-J., Park, I., Lee, H. J., & Lee, O. (2016). Rzetelność i trafność pomiaru prędkości chodu przy różnych tempach marszu i dystansach w odniesieniu do stanu zdrowia ogólnego, funkcji fizycznych i chorób przewlekłych u osób starszych. Journal of Exercise Nutrition & Biochemistry, 20(3), 46–50. https://doi.org/10.20463/jenb.2016.09.20.3.7
27. Kowalski, K. C., Crocker, P. R. E., & Donen, R. M. (2004). Podręcznik Kwestionariusza Aktywności Fizycznej dla Starszych Dzieci (PAQ-C) i Młodzieży (PAQ-A). College of Kinesiology, University of Saskatchewan.
28. Lean, M. E. J., Han, T. S., & Morrison, C. E. (1995). Obwód talii jako wskaźnik potrzeby postępowania w zakresie kontroli masy ciała. BMJ (Clinical Research Ed.), 311(6998), 158. https://doi.org/10.1136/BMJ.311.6998.158
29. Lein, D. H., Alotaibi, M., Almutairi, M., & Singh, H. (2022). Normatywne wartości referencyjne i trafność 30-sekundowego testu wstawania z krzesła u zdrowych młodych dorosłych. International Journal of Sports Physical Therapy, 17(5), 907–914. https://doi.org/10.26603/001C.36432
30. Marakshina, J., Adamovich, T., Vasin, G., Ismatullina, V., Lobaskova, M., Malykh, A., Kolyasnikov, P., Tabueva, A., Zakharov, I., & Malykh, S. (2024). Struktura czynnikowa i właściwości psychometryczne Skali Postrzeganego Stresu u rosyjskich nastolatków. Scientific Reports, 14(1). https://doi.org/10.1038/S41598-023-51104-1
31. Martínez-González, M. A., García-Arellano, A., Toledo, E., Salas-Salvadó, J., Buil-Cosiales, P., Corella, D., Covas, M. I., Schröder, H., Arós, F., Gómez-Gracia, E., Fiol, M., Ruiz-Gutiérrez, V., Lapetra, J., Lamuela-Raventos, R. M., Serra-Majem, L., Pintó, X., Muñoz, M. A., Wärnberg, J., Ros, E., & Estruch, R. (2012). 14-pozycyjne narzędzie oceny diety śródziemnomorskiej i wskaźniki otyłości u osób z grupy wysokiego ryzyka: badanie PREDIMED. PLoS ONE, 7(8). https://doi.org/10.1371/journal.pone.0043134
32. Musoro, J. Z., Coens, C., Sprangers, M. A. G., Brandberg, Y., Groenvold, M., Flechtner, H. H., Cocks, K., Velikova, G., Dirven, L., Greimel, E., Singer, S., Pogoda, K., Gamper, E. M., Sodergren, S. C., Eggermont, A., Koller, M., Reijneveld, J. C., Taphoorn, M. J. B., King, M. T., & Bottomley, A. (2023). Minimalnie istotne różnice dla interpretacji zmian wyników EORTC QLQ-C30 w czasie: synteza danych z 21 badań klinicznych obejmujących dziewięć różnych typów nowotworów. European Journal of Cancer, 188, 171–182. https://doi.org/10.1016/j.ejca.2023.04.027
33. National Institute for Health and Care Excellence. (2025). Postępowanie w nadwadze i otyłości (wytyczna NICE NG246). www.nice.org.uk/guidance/ng246
34. Ortega, F. B., Leskošek, B., Blagus, R., Gil-Cosano, J. J., Mäestu, J., Tomkinson, G. R., Ruiz, J. R., Mäestu, E., Starc, G., Milanovic, I., Tammelin, T. H., Sorić, M., Scheuer, C., Carraro, A., Kaj, M., Csányi, T., Sardinha, L. B., Lenoir, M., Emeljanovas, A., … Jurak, G. (2023). Europejski obraz sprawności fizycznej dzieci i młodzieży: zaktualizowane wartości referencyjne, mapy sprawności i rankingi krajów oparte na niemal 8 milionach wyników testów z 34 krajów zebranych przez sieć FitBack. British Journal of Sports Medicine, 57(5), 299–310. https://doi.org/10.1136/BJSPORTS-2022-106176
35. Ortega, F. B., Ruiz, J. R., España-Romero, V., Vicente-Rodriguez, G., Martínez-Gómez, D., Manios, Y., Béghin, L., Molnar, D., Widhalm, K., Moreno, L. A., Sjöström, M., & Castillo, M. J. (2011). Międzynarodowa Skala Sprawności Fizycznej (IFIS): przydatność samooceny sprawności fizycznej u młodzieży. International Journal of Epidemiology, 40(3), 701–711. https://doi.org/10.1093/ije/dyr039
36. Ortega, F. B., Sánchez-López, M., Solera-Martínez, M., Fernández-Sánchez, A., Sjöström, M., & Martínez-Vizcaino, V. (2013). Samooceniana i mierzona wydolność krążeniowo-oddechowa w podobnym stopniu przewidują ryzyko chorób sercowo-naczyniowych u młodych dorosłych. Scandinavian Journal of Medicine & Science in Sports, 23(6), 749–757. https://doi.org/10.1111/j.1600-0838.2012.01454.x
37. Ortega, F. B., Zhang, K., Cadenas-Sanchez, C., Tremblay, M. S., Jurak, G., Tomkinson, G. R., Ruiz, J. R., Keller, K., Nyström, C. D., Sacheck, J. M., Pate, R., Weston, K. L., Kidokoro, T., Poon, E. T., Wachira, L. J. M., Ssenyonga, R., Gomes, T. N. Q. F., Cristi-Montero, C., Fraser, B. J., … Liu, Y. (2025). Bateria testów Youth Fitness International Test (YFIT) do monitorowania i nadzoru wśród dzieci i młodzieży: zmodyfikowany projekt konsensusu Delphi z udziałem 169 ekspertów z 50 krajów i terytoriów. Journal of Sport and Health Science, 14. https://doi.org/10.1016/j.jshs.2024.101012
38. Podsiadlo, D., & Richardson, S. (1991). Czasowy test „Up & Go”: test podstawowej sprawności funkcjonalnej u osób starszych o obniżonej sprawności. Journal of the American Geriatrics Society, 39(2), 142–148. https://doi.org/10.1111/J.1532-5415.1991.TB01616.X
39. Ravens-Sieberer, U., Herdman, M., Devine, J., Otto, C., Bullinger, M., Rose, M., & Klasen, F. (2014). Europejskie podejście KIDSCREEN do pomiaru jakości życia i dobrostanu u dzieci: rozwój, obecne zastosowanie i przyszłe kierunki rozwoju. Quality of Life Research, 23(3), 791–803. https://doi.org/10.1007/S11136-013-0428-3
40. Roberts, H. C., Denison, H. J., Martin, H. J., Patel, H. P., Syddall, H., Cooper, C., & Sayer, A. A. (2011). Przegląd metod pomiaru siły uścisku dłoni w badaniach klinicznych i epidemiologicznych: w kierunku standaryzowanego podejścia. Age and Ageing, 40(4), 423–429. https://doi.org/10.1093/AGEING/AFR051
41. Serra-Majem, L., Ribas, L., Ngo, J., Ortega, R. M., García, A., Pérez-Rodrigo, C., & Aranceta, J. (2004). Żywność, młodzież i dieta śródziemnomorska w Hiszpanii. Opracowanie KIDMED, Wskaźnika Jakości Diety Śródziemnomorskiej u dzieci i młodzieży. Public Health Nutrition, 7(7), 931–935. https://doi.org/10.1079/PHN2004556
42. Stunkard, A. J., & Messick, S. (1985). Trójczynnikowy kwestionariusz żywieniowy do pomiaru restrykcji dietetycznej, rozhamowania i głodu. Journal of Psychosomatic Research, 29(1), 71–83. https://doi.org/10.1016/0022-3999(85)90010-8
43. Tomkinson, G. R., Lang, J. J., Rubín, L., McGrath, R., Gower, B., Boyle, T., Klug, M. G., Mayhew, A. J., Blake, H. T., Ortega, F. B., Cadenas-Sanchez, C., Magnussen, C. G., Fraser, B. J., Kidokoro, T., Liu, Y., Christensen, K., Leong, D. P., Aadahl, M., Abdin, E., … Yu, R. (2025). Międzynarodowe normy siły uścisku dłoni u dorosłych: przegląd systematyczny danych dotyczących 2,4 miliona dorosłych w wieku od 20 do ponad 100 lat z 69 krajów i regionów. Journal of Sport and Health Science, 14, 101014. https://doi.org/10.1016/j.jshs.2024.101014
44. Varni, J. W., Burwinkle, T. M., Katz, E. R., Meeske, K., & Dickinson, P. (2002). PedsQL w onkologii pediatrycznej: rzetelność i trafność podstawowych skal ogólnych Pediatric Quality of Life Inventory, Skali Wielowymiarowego Zmęczenia oraz Modułu Onkologicznego. Cancer, 94(7), 2090–2106. https://doi.org/10.1002/CNCR.10428
45. Wang, G. Y., Benmedjahed, K., Lambert, J., Evans, C. J., Hwang, S., Black, J., & Johns, M. W. (2017). Ocena narkolepsji z katapleksją u dzieci i młodzieży: opracowanie dzienniczka katapleksji i ESS-CHAD. Nature and Science of Sleep, 9, 201–211. https://doi.org/10.2147/NSS.S140143
46. World Health Organization. (1995). Stan fizyczny: wykorzystanie i interpretacja antropometrii. Raport Komitetu Ekspertów WHO (WHO Technical Report Series 854). World Health Organization.
47. World Health Organization. (2000). Otyłość: zapobieganie i postępowanie w światowej epidemii. Raport z konsultacji WHO. W World Health Organization technical report series (t. 894). World Health Organization.
48. World Health Organization. (2011). Obwód talii i stosunek talii do bioder: raport z konsultacji ekspertów WHO.
49. Wurz, A., McLaughlin, E., Lategan, C., Chamorro Viña, C., Grimshaw, S. L., Hamari, L., Götte, M., Kesting, S., Rossi, F., van der Torre, P., Guilcher, G. M. T., McIntyre, K., & Culos-Reed, S. N. (2021). Międzynarodowe wytyczne dotyczące ćwiczeń fizycznych w onkologii pediatrycznej (iPOEG). TRANSLATIONAL BEHAVIORAL MEDICINE, 11(10), 1915–1922. https://doi.org/10.1093/tbm/ibab028
50. Zigmond, A. S., & Snaith, R. P. (1983). Szpitalna Skala Lęku i Depresji. Acta Psychiatrica Scandinavica, 67(6), 361–370. https://doi.org/10.1111/j.1600-0447.1983.tb09716.x