Nowotwór a prawa pracownicze: praca podczas leczenia i co warto wiedzieć

Najważniejsze informacje

• Prawo UE zakazuje dyskryminacji w pracy ze względu na niepełnosprawność, a choroba nowotworowa może być uznana za niepełnosprawność, jeśli jej wpływ na życie zawodowe jest długotrwały. W Wielkiej Brytanii nowotwór jest uznawany za niepełnosprawność od dnia diagnozy.
• Wynagrodzenie chorobowe lub świadczenia z tytułu choroby zastępują część dochodu w każdym z omawianych krajów, ale ich wysokość i okres wypłaty znacznie się różnią: od pełnego wynagrodzenia wypłacanego przez pracodawcę przez maksymalnie sześć tygodni w Niemczech po co najmniej 70% wynagrodzenia przez maksymalnie dwa lata w Holandii.
• W krajach takich jak Wielka Brytania i Holandia pracodawcy co do zasady nie mogą pytać o stan zdrowia przed zaoferowaniem pracy. Po zatrudnieniu możesz rozmawiać o swoich potrzebach, zamiast ujawniać samą diagnozę.
• Racjonalne usprawnienia, takie jak elastyczny lub skrócony czas pracy, są obowiązkiem prawnym, gdy choroba nowotworowa jest uznawana za niepełnosprawność, chyba że stanowiłyby nieproporcjonalne obciążenie dla pracodawcy. Nie są przysługą.
• Osoby samozatrudnione są szczególnie narażone na utratę dochodów po diagnozie, dlatego sprawdź zakres swojego ubezpieczenia społecznego, zanim będzie Ci potrzebne.
• Opiekunowie również mają prawa: prawo UE zapewnia każdemu pracownikowi pięć dni roboczych urlopu opiekuńczego rocznie, a gorsze traktowanie kogoś z powodu niepełnosprawności krewnego, którym się opiekuje, może stanowić bezprawną dyskryminację.

Diagnoza nowotworu uderza jak zderzenie. W pierwszych godzinach i dniach myślisz o swoim ciele, rodzinie i strachu. Praca wydaje się niemal bez znaczenia. Nagle jednak przestaje tak być, bo ratę kredytu hipotecznego nadal trzeba spłacać, Twoje poczucie tożsamości może być związane z pracą, a Ty nie wiesz, czy możesz wziąć wolne ani czy pracodawca może Cię zastąpić, gdy siedzisz w fotelu zabiegowym.

Aby zrozumieć swoje prawa pracownicze w związku z chorobą nowotworową, nie potrzebujesz dyplomu prawa. Musisz wiedzieć, jakie pytania zadać i jaka jest Twoja sytuacja, zanim pójdziesz do działu kadr. Ten poradnik obejmuje obie te kwestie: ramy prawne chroniące Cię w Europie oraz praktyczne decyzje, przed którymi rzeczywiście staniesz — niezależnie od tego, czy chcesz pracować podczas leczenia, czy potrzebujesz całkowitej przerwy.

Obie drogi są uzasadnione. W obu możesz liczyć na wsparcie. Oto jak wygląda każda z nich.

Co w praktyce oznacza ochrona w pracy z powodu choroby nowotworowej

Większość osób nie myśli o nowotworze jako o „niepełnosprawności”. Jednak w europejskim prawie pracy to właśnie ta kwalifikacja chroni Twoje zatrudnienie.

Unijna dyrektywa w sprawie równego traktowania w zakresie zatrudnienia i pracy (2000/78/EC) zakazuje dyskryminacji w pracy ze względu na niepełnosprawność, niezależnie od sektora i szczebla stanowiska. Obejmuje dostęp do zatrudnienia (w tym kryteria doboru, rekrutację i awans), kształcenie zawodowe, warunki pracy, wynagrodzenie i zwolnienie z pracy [1].

Czy zatem nowotwór jest uznawany za niepełnosprawność? Trybunał Sprawiedliwości UE orzekł, że choroba, uleczalna lub nieuleczalna, może być uznana za niepełnosprawność, gdy powoduje długotrwałe ograniczenie wynikające z naruszenia sprawności fizycznej, umysłowej lub psychicznej, które może utrudniać pełne i skuteczne uczestnictwo w życiu zawodowym na równi z innymi pracownikami. Nie musisz być osobą całkowicie niezdolną do pracy, aby spełniać te kryteria [2]. Mniejsze znaczenie ma sama diagnoza na papierze, a większe to, jak długo utrzymują się jej skutki i jak wpływają na pracę.

To kwestia, z którą mierzy się wiele osób. Szacuje się, że w 2022 roku w UE, Islandii i Norwegii rozpoznano 2,78 miliona nowych przypadków nowotworów, czyli mniej więcej jedną nową diagnozę co 11 sekund [3].

European Cancer Organisation szacuje, że ryzyko bezrobocia u osób, które przebyły chorobę nowotworową, jest o około 40% wyższe niż u osób, które nigdy na nią nie chorowały [4]. Wcześniejsza metaanaliza wykazała, że prawdopodobieństwo bezrobocia wśród osób po chorobie nowotworowej było 1,37 razy większe niż wśród zdrowych uczestników grup kontrolnych [5].

Za tymi liczbami kryją się ludzie, którzy stracili pracę w chwili, gdy najmniej mogli sobie na to pozwolić. Znajomość swoich praw nie gwarantuje innego zakończenia, ale daje znacznie większe możliwości działania.

Ramy prawne UE: co Cię chroni

Chronią Cię dwa poziomy przepisów. Dyrektywy UE określają wspólne zasady, które państwa członkowskie muszą wdrożyć do prawa krajowego, a przepisy krajowe je uzupełniają. W przypadku dyrektywy w sprawie równego traktowania w zatrudnieniu pierwotny termin wdrożenia upływał 2 grudnia 2003 r. [1].

Dyrektywa w sprawie równego traktowania w zatrudnieniu (2000/78/WE)

To podstawowy akt prawa UE dotyczący dyskryminacji ze względu na niepełnosprawność w pracy. Zgodnie z nim:

1. Zakazana jest zarówno bezpośrednia, jak i pośrednia dyskryminacja ze względu na niepełnosprawność, a molestowanie uznaje się za formę dyskryminacji [1].
2. Pracodawcy muszą wprowadzać odpowiednie racjonalne usprawnienia, aby osoby z niepełnosprawnościami mogły podjąć pracę, wykonywać ją i rozwijać się zawodowo. Granicą tego obowiązku jest nieproporcjonalne obciążenie pracodawcy [2].
3. Państwa członkowskie muszą chronić pracowników przed zwolnieniem lub innym niekorzystnym traktowaniem przez pracodawcę w reakcji na skargę lub postępowanie sądowe mające na celu wyegzekwowanie równego traktowania [1].

Ponieważ jest to dyrektywa, każde państwo wdraża ją do własnego prawa, więc szczegóły różnią się w zależności od kraju. Niektóre państwa zapewniają szerszą ochronę niż unijne minimum. Na przykład w Wielkiej Brytanii od dnia rozpoznania nowotworu automatycznie spełniasz prawną definicję osoby z niepełnosprawnością [6]. W Holandii ustawa o równym traktowaniu ze względu na niepełnosprawność lub chorobę przewlekłą chroni Cię przed dyskryminacją z powodu nowotworu, innej choroby przewlekłej lub choroby przebytej w przeszłości [7].

Przepisy krajowe i różnice między państwami Europy

Poza unijnym minimum to prawo krajowe decyduje o większości kwestii dotyczących Twojego wynagrodzenia i zatrudnienia podczas nieobecności z powodu choroby. Oto jak wygląda to w siedmiu krajach.

Niemcy: Ogólna ustawa o równym traktowaniu (AGG) ma na celu zapobieganie dyskryminacji lub jej eliminowanie między innymi ze względu na niepełnosprawność i obejmuje zatrudnienie oraz warunki pracy, w tym wynagrodzenie i zwolnienie [8]. Jeśli przebywasz na zwolnieniu lekarskim, pracodawca nadal wypłaca Ci wynagrodzenie przez maksymalnie sześć tygodni [9], w wysokości przysługującej za Twój zwykły czas pracy [10]. Następnie ustawowa kasa ubezpieczenia zdrowotnego wypłaca zasiłek chorobowy (Krankengeld) w wysokości 70% Twoich regularnych zarobków, nie więcej jednak niż 90% wynagrodzenia netto [11]. W przypadku tej samej choroby przysługuje on przez maksymalnie 78 tygodni w okresie trzech lat, liczonym od pierwszego dnia niezdolności do pracy [12].

Francja: Podczas zwolnienia lekarskiego możesz otrzymywać dzienny zasiłek chorobowy (indemnités journalières), którego wypłata może rozpocząć się po okresie wyczekiwania. W zależności od Twojej sytuacji pracodawca może być również zobowiązany do jego uzupełnienia [13]. Nowotwory znajdują się na liście chorób długotrwałych (affections de longue durée, czyli ALD), co oznacza, że koszty leczenia związanego z nowotworem są refundowane do maksymalnej stawki refundacji, choć niektóre opłaty, takie jak dzienna opłata za pobyt w szpitalu, nadal obowiązują [14].

Holandia: Pracodawca musi wypłacać co najmniej 70% Twojego wynagrodzenia przez maksymalnie dwa lata, a w pierwszym roku uzupełniać je do wysokości płacy minimalnej [15]. Jeśli masz umowę na czas nieokreślony, pracodawca co do zasady nie może Cię zwolnić w ciągu tych pierwszych dwóch lat choroby, choć istnieją wyjątki, na przykład gdy nie współpracujesz w procesie powrotu do pracy [16].

Hiszpania: Świadczenie z tytułu czasowej niezdolności do pracy (incapacidad temporal) spowodowanej chorobą niezwiązaną z pracą wynosi 60% podstawy wymiaru świadczenia od 4. do 20. dnia i 75% od 21. dnia. Niektóre układy zbiorowe przewidują uzupełnienie tej kwoty do 100% od pierwszego dnia [17]. Świadczenie przysługuje zwykle przez maksymalnie 365 dni i może zostać przedłużone o kolejne 180 dni, jeśli przewiduje się powrót do zdrowia [17]. Od 2022 r. hiszpańska ustawa o równym traktowaniu wymienia chorobę i stan zdrowia wśród przesłanek objętych ochroną, a czynności dyskryminujące z tych powodów są nieważne [18].

Belgia: Jeśli pracujesz jako pracownik umysłowy (employé), masz zagwarantowane wynagrodzenie przez pierwsze 30 dni niezdolności do pracy. Pracownicy fizyczni (ouvriers) otrzymują gwarantowane wynagrodzenie przez pierwsze siedem dni, a następnie obniżoną stawkę. Po zakończeniu okresu gwarantowanego wynagrodzenia kasa ubezpieczenia zdrowotnego (mutualité) wypłaca w pierwszym roku zasiłek w wysokości 60% wynagrodzenia brutto, z uwzględnieniem ustawowego limitu [19].

Polska: Zasiłek chorobowy wynosi zwykle 80% podstawy wymiaru zasiłku. Jest wypłacany przez maksymalnie 182 dni lub 270 dni, jeśli niezdolność do pracy jest spowodowana gruźlicą albo występuje w trakcie ciąży [20].

Włochy: Wielu pracownikom, w tym pracownikom przemysłowym i osobom zatrudnionym w ramach przygotowania zawodowego, INPS wypłaca zasiłek chorobowy w wysokości 50% średniego dziennego wynagrodzenia od 4. do 20. dnia oraz 66,66% od 21. do 180. dnia. Maksymalny okres wynosi 180 dni w roku [21]. Warto sprawdzić w krajowym układzie zbiorowym pracy (CCNL), jakie dodatkowe świadczenia zapewnia pracodawca.

Ważne: To zasady ustawowe. Twoja umowa o pracę lub układ zbiorowy mogą zapewniać więcej, więc sprawdź oba dokumenty i porozmawiaj z przedstawicielem związku zawodowego, jeśli masz taką możliwość.

Prawo do bycia zapomnianym po chorobie nowotworowej

Warto wspomnieć tu o jeszcze jednej formie ochrony, choć dotyczy ona ubezpieczeń i kredytów, a nie zatrudnienia: prawie do bycia zapomnianym.

Francja, Belgia, Luksemburg, Holandia, Portugalia i Rumunia należały do pierwszych państw UE, które przyjęły przepisy przyznające to prawo osobom po chorobie nowotworowej [22], a później dołączyła do nich Hiszpania [23]. Zgodnie z tymi przepisami krajowymi po upływie określonego czasu od zakończenia leczenia ubezpieczyciele nie mogą już zbierać informacji medycznych o Twojej chorobie nowotworowej na potrzeby umów ubezpieczenia lub kredytu. W przypadku dorosłych okres ten nie może przekraczać dziesięciu lat, a we Francji — pięciu [22].

Również prawo UE wykonało już pierwszy krok. Dyrektywa w sprawie kredytów konsumenckich z 2023 r. zobowiązuje państwa członkowskie do zapewnienia, aby dane dotyczące przebytej choroby nowotworowej nie były wykorzystywane na potrzeby ubezpieczenia powiązanego z umową o kredyt konsumencki po upływie okresu ustalonego przez dany kraj. Okres ten nie może przekraczać 15 lat od zakończenia leczenia. Państwa miały czas do 20 listopada 2025 r. na wdrożenie tych przepisów do prawa krajowego, a stosuje się je od 20 listopada 2026 r. [24].

Te zasady dotyczą ubezpieczycieli i kredytodawców, nie pracodawców. Opierają się jednak na tej samej idei co reszta tego poradnika: przebyta choroba nie powinna ciążyć na Twoim życiu bez końca.

Czy można pracować podczas chemioterapii?

To jedno z pierwszych pytań, które zadają sobie osoby chore, a szczera odpowiedź brzmi: to zależy. Tylko Ty i Twój zespół medyczny możecie podjąć tę decyzję.

Niektóre osoby pracują przez cały okres leczenia, a praca daje im znajomą rutynę i poczucie normalności w budzącym lęk czasie [25]. Inne potrzebują dochodu lub po prostu nie są gotowe rezygnować z tej części życia, która nadal wydaje się ich własna. Jednak „czy możesz” i „czy warto” to dwa różne pytania.

Jeśli obawiasz się w ogóle powiedzieć pracodawcy o chorobie, ten lęk jest zrozumiały. Przepisy mogą zapewniać Ci większą ochronę, niż się spodziewasz.

Co skutki uboczne leczenia oznaczają w praktyce dla Twojego dnia pracy

Chemioterapia, radioterapia i immunoterapia rzadko przebiegają według przewidywalnego harmonogramu. Zmęczenie bywa przytłaczające: nie takie, które znika po dobrze przespanej nocy, lecz takie, przez które dwugodzinne spotkanie wydaje się niemożliwe do przetrwania. Nudności mogą pojawiać się i ustępować w trakcie cyklu leczenia, a zespół medyczny może wyjaśnić, kiedy przy Twoim schemacie leczenia prawdopodobnie będą najsilniejsze.

Nowotwór i jego leczenie mogą też wpływać na uwagę i pamięć (często określa się to jako „mgłę mózgową po chemioterapii”), a także na nastrój, poziom energii i wytrzymałość fizyczną. U niektórych osób skutki te utrzymują się po zakończeniu leczenia [4].

Jeśli Twoja praca wymaga wysiłku fizycznego, bliskiego kontaktu z osobami, które mogą przenosić zakażenia, lub pracy w sztywnych godzinach bez możliwości ich dostosowania, jej kontynuowanie może być niewskazane ze względów medycznych — skonsultuj się więc z onkologiem. Jeśli pracujesz przy biurku, a pracodawca jest otwarty na zmiany, dalsza praca przy odpowiednich dostosowaniach może być realna.

Pytania, które warto rozważyć przed podjęciem decyzji

Zanim podejmiesz decyzję w którąkolwiek stronę, omów ze swoim onkologiem i przemyśl konkretne kwestie:

1. Jakie skutki uboczne zwykle powoduje Twoje leczenie i kiedy są one najsilniejsze?
2. Czy Twoja praca wiąże się z wysiłkiem fizycznym, ryzykiem zakażenia lub obsługą klientów pod dużą presją?
3. Czy chcesz pracować i czy chodzi o pieniądze, poczucie tożsamości, rutynę, czy o wszystkie te rzeczy?
4. Jaką elastyczność pracodawca oferuje w praktyce, a nie tylko na papierze?

Nie ma złej odpowiedzi. Praca podczas leczenia nie jest oznaką większej odwagi niż skorzystanie ze zwolnienia, a przerwa, by skupić się na powrocie do zdrowia, nie oznacza poddania się. Ważne, by Twoja decyzja opierała się na faktach, a nie na strachu przed tym, co pomyśli pracodawca.

Racjonalne usprawnienia w miejscu pracy, o które możesz poprosić

Zgodnie z dyrektywą w sprawie równego traktowania w zatrudnieniu pracodawcy muszą wprowadzać odpowiednie racjonalne usprawnienia, aby osoba z niepełnosprawnością mogła uzyskać dostęp do pracy, wykonywać ją i rozwijać się zawodowo. Granicą jest nieproporcjonalne obciążenie pracodawcy, a ustalenie, gdzie ona przebiega, należy do sądów krajowych [2].

Drobne, niedrogie zmiany trudno uznać za nieproporcjonalne obciążenie. Trudno sobie wyobrazić, by możliwość rozpoczynania pracy o 9:30 zamiast o 9:00 stanowiła duże obciążenie dla dużej firmy.

O co możesz poprosić

Trybunał Sprawiedliwości UE potwierdził, że skrócenie czasu pracy może być odpowiednim racjonalnym usprawnieniem, a dyrektywa wyraźnie wymienia organizację czasu pracy [2]. W trakcie leczenia warto porozmawiać o następujących rozwiązaniach:

1. Elastyczne godziny rozpoczynania i kończenia pracy, dostosowane do wizyt lekarskich i dni, w których działania niepożądane są najbardziej dokuczliwe
2. Skrócony czas pracy przez określony okres
3. Praca zdalna lub hybrydowa w tygodniach leczenia, szczególnie przy obniżonej odporności
4. Tymczasowa zmiana obowiązków, na przykład przekazanie zadań wymagających wysiłku fizycznego innej osobie z zespołu
5. Miejsce zapewniające prywatność, w którym można odpocząć, przyjąć leki lub poradzić sobie z działaniami niepożądanymi
6. Stopniowy powrót do pełnego wymiaru czasu pracy po okresie nieobecności

Jeśli masz za sobą dłuższą nieobecność i planujesz powrót, nasz kompleksowy przewodnik po powrocie do pracy lub szkoły po chorobie nowotworowej omawia przejście od roli osoby leczonej do roli osoby w zespole, sposoby opowiadania o swoich doświadczeniach oraz organizację stanowiska pracy tak, by odpowiadało twoim potrzebom.

Usprawnienia związane z działaniami niepożądanymi, o których nikt nie mówi

Usprawnienia nie dotyczą wyłącznie objawów fizycznych. Definicja niepełnosprawności przyjęta przez Trybunał Sprawiedliwości UE obejmuje długotrwałe ograniczenia wynikające z naruszenia sprawności fizycznej, umysłowej lub psychicznej [2], więc mogą się w nią wpisywać również utrzymujące się problemy z koncentracją, pamięcią, lękiem czy obniżonym nastrojem.

Jeśli zmagasz się z mgłą mózgową, możesz poprosić o pisemne podsumowania ustnych poleceń, wydłużenie terminów w tygodniach leczenia lub ograniczenie liczby spotkań, które nie są niezbędne. Jeśli lęk utrudnia ci funkcjonowanie w określonych sytuacjach, pomocne może być spokojniejsze miejsce pracy lub ograniczenie podróży służbowych.

Spotykamy osoby, które wahają się mówić o tych problemach z obawy, że zostaną uznane za mniej kompetentne. Proszenie o usprawnienia związane z poznawczymi i emocjonalnymi działaniami niepożądanymi świadczy jednak o czymś przeciwnym: znasz swoje ograniczenia i chcesz nadal dobrze wykonywać pracę, uwzględniając je.

Jak rozmawiać z pracodawcą o diagnozie

To może wydawać się najtrudniejszym krokiem. Znać swoje prawa to jedno. Znaleźć słowa, by z nich skorzystać podczas rozmowy z przełożonym, to zupełnie co innego.

Co musisz ujawnić, a czego nie

Przepisy dotyczące pytań o zdrowie podczas rekrutacji różnią się w poszczególnych krajach Europy. W Wielkiej Brytanii pracodawca co do zasady nie może pytać o zdrowie osoby ubiegającej się o pracę przed złożeniem jej oferty zatrudnienia, poza określonymi sytuacjami, takimi jak organizowanie usprawnień na potrzeby rozmowy kwalifikacyjnej [26]. W Niderlandach pracodawcy nie mogą pytać o historię medyczną podczas rekrutacji, z wyjątkiem rzadkich przypadków, gdy stan zdrowia ma zasadnicze znaczenie dla wykonywania danej pracy [7]. Jeśli nie masz pewności, jak wygląda to w twoim kraju, zapytaj krajowy organ ds. równego traktowania lub związek zawodowy.

Gdy już pracujesz i chcesz uzyskać usprawnienia, pracodawca potrzebuje informacji wystarczających do zrozumienia twoich potrzeb i ich przyczyn. Możesz zacząć od swoich potrzeb, a nie od samej diagnozy: "Leczę się z powodu poważnej choroby i potrzebuję pewnej elastyczności w harmonogramie pracy." To, czy potrzebujesz również zaświadczenia lekarskiego i co powinno ono zawierać, zależy od kraju oraz długości nieobecności.

Rozmowa z działem HR, przełożonym i współpracownikami

Dział HR to formalna ścieżka, która zapewnia dokumentację. To tutaj składasz wniosek o usprawnienia i rozpoczynasz procedury związane ze zwolnieniem lekarskim. Zgodnie z RODO dane dotyczące zdrowia należą do "szczególnej kategorii" danych osobowych [27], co zapewnia im dodatkową ochronę.

Przełożony może być pierwszą osobą, której o tym powiesz, szczególnie jeśli od razu potrzebujesz elastyczności. Może być konieczne zaangażowanie działu HR. Skup rozmowę na wpływie choroby na twoją pracę i na swoich potrzebach, a nie na szczegółach medycznych, które wolisz zachować dla siebie.

Współpracownicy — decyzja o tym, co im powiesz, należy wyłącznie do ciebie. Niektóre osoby uważają, że otwartość zmniejsza skrępowanie związane z widocznymi działaniami niepożądanymi, takimi jak zmęczenie czy utrata włosów. Inne wolą zachować prywatność. Oba podejścia są w pełni uzasadnione.

Dwa przykłady, które pomogą ci zacząć

Nie musisz samodzielnie szukać odpowiednich słów. Oto dwa przykłady na początek.

Gdy informujesz przełożonego, że potrzebujesz usprawnień:

"Rozpoznano u mnie chorobę i obecnie jestem w trakcie leczenia. Zależy mi na mojej pracy. Czy możemy omówić zmiany w moim harmonogramie, które pomogłyby mi poradzić sobie w tym okresie? Zależy mi również na zaangażowaniu działu HR, aby wszystko odbyło się zgodnie z procedurami."

Gdy formalnie zwracasz się do działu HR w sprawie zwolnienia lekarskiego lub usprawnień:

"Potrzebuję zwolnienia lekarskiego i rozmowy o racjonalnych usprawnieniach w związku z poważną chorobą. Lekarz potwierdził medyczne uzasadnienie tych potrzeb. Jakie dokumenty muszę dostarczyć i jak wyglądają dalsze kroki?"

W żadnym z tych przykładów nie pada słowo nowotwór. Żaden nie zawiera przeprosin. Oba są bezpośrednie i profesjonalne.

Gdy musisz przerwać pracę: dostępne możliwości w Europie

Decyzja o przerwaniu pracy, na pewien czas lub na dłużej, jest uzasadnioną reakcją na poważną diagnozę, a czasem jedynym realistycznym rozwiązaniem. W każdym kraju opisanym w tym poradniku wynagrodzenie chorobowe lub zasiłek chorobowy zastępuje część dochodów przez określony czas.

Wynagrodzenie i zasiłek chorobowy: czego można oczekiwać w siedmiu krajach

Oto przegląd przepisów ustawowych:

To przepisy ustawowe, a nie pełny obraz sytuacji. Twoja umowa lub układ zbiorowy pracy mogą zapewniać więcej. Sprawdź oba dokumenty, zanim uznasz, że przysługuje ci tylko ustawowe minimum.

Co się dzieje po wyczerpaniu prawa do świadczeń chorobowych

Leczenie nowotworu może trwać dłużej niż standardowy okres wypłaty świadczeń chorobowych. Wtedy pojawia się pytanie, czy przysługuje ci długoterminowe świadczenie z tytułu niezdolności do pracy lub inwalidztwa. Na przykład w Holandii, jeśli po dwóch latach nadal nie możesz pracować, możesz otrzymać świadczenie na podstawie ustawy o pracy i dochodach w zależności od zdolności do pracy, znanej jako WIA, pod warunkiem utraty co najmniej 35% zdolności zarobkowej [7].

Zapytaj w swojej instytucji ubezpieczeń społecznych, jakie świadczenia długoterminowe są dostępne w twoim kraju i jak przebiega ocena uprawnień. Zacznij odpowiednio wcześnie, zanim skończy się okres wypłaty świadczeń chorobowych, ponieważ taka ocena wymaga czasu. Pracownik socjalny w ośrodku onkologicznym lub organizacja pacjencka w twoim kraju mogą pomóc ustalić, które formy wsparcia ci przysługują, i wesprzeć cię w formalnościach.

Jeśli zmartwienia o pieniądze nie dają ci spać, nasz poradnik o uzyskiwaniu wsparcia finansowego dla pacjentów onkologicznych omawia zasiłki chorobowe, orzeczenia o niepełnosprawności i niezdolności do pracy, organizacje charytatywne oraz świadczenia pracodawcy, o które możesz nie pomyśleć, by zapytać.

Uwaga dla osób samozatrudnionych

Ponad jedna na cztery osoby zgłasza utratę dochodów z pracy wskutek rozpoznania nowotworu, a osoby samozatrudnione są szczególnie narażone [25]. European Cancer Organisation wskazuje badania sugerujące, że diagnoza silniej uderza w finanse osobiste osób samozatrudnionych niż pracowników etatowych [4].

Zakres ochrony zależy od przepisów dotyczących ubezpieczeń społecznych w twoim kraju oraz od twojej sytuacji. Sprawdź swoje uprawnienia już teraz, zanim będą potrzebne, i zastanów się, czy ubezpieczenie od utraty dochodu ma w twoim przypadku sens. Doradca znający krajowy system może pomóc ci to ocenić.

Prawa opiekunów osób chorych na nowotwór

Jeśli ktoś w twojej rodzinie choruje na nowotwór, twoje prawa w pracy również mają znaczenie, a łatwo o nich zapomnieć.

European Cancer Patient Coalition nazwała unijną dyrektywę z 2019 r. w sprawie równowagi między życiem zawodowym a prywatnym przełomowym osiągnięciem dla opiekunów [25]. Przyznaje ona każdemu pracownikowi prawo do pięciu dni roboczych urlopu opiekuńczego rocznie i pozwala opiekunom wnioskować o elastyczną organizację pracy w celu sprawowania opieki. Pracodawcy muszą odpowiedzieć w rozsądnym terminie i uzasadnić ewentualną odmowę. Państwa członkowskie miały czas do 2 sierpnia 2022 r. na wdrożenie jej do prawa krajowego [28].

Przepisy krajowe mogą przewidywać szersze uprawnienia. W Holandii ustawa o pracy i opiece zapewnia do dwóch tygodni krótkoterminowego urlopu opiekuńczego rocznie z zachowaniem 70% wynagrodzenia oraz bezpłatny długoterminowy urlop opiekuńczy w wymiarze do sześciokrotności tygodniowego czasu pracy [7]. W Niemczech możesz nie przychodzić do pracy przez maksymalnie dziesięć dni roboczych, aby zorganizować opiekę, gdy bliski krewny nagle jej potrzebuje, oraz ubiegać się o zasiłek wspierający opiekę (Pflegeunterstützungsgeld) za maksymalnie dziesięć dni roboczych rocznie z ubezpieczenia pielęgnacyjnego tego krewnego [29].

Prawo UE chroni cię również przed gorszym traktowaniem ze względu na osobę, którą się opiekujesz. W sprawie Coleman Trybunał Sprawiedliwości UE orzekł, że zawarte w dyrektywie zakazy dyskryminacji bezpośredniej i molestowania nie ograniczają się do osób, które same mają niepełnosprawność: pracodawca, który traktuje pracownika mniej korzystnie ze względu na jego dziecko z niepełnosprawnością, nad którym pracownik sprawuje główną opiekę, narusza dyrektywę [30]. Sprawa dotyczyła dziecka, ale jeśli choroba nowotworowa twojego krewnego kwalifikuje się jako niepełnosprawność, podobne traktowanie ciebie również może być niezgodne z prawem.

Gdy dochodzi do dyskryminacji: jak się chronić

Jeśli uważasz, że pracodawca naruszył przepisy, twoje działania w pierwszych dniach mają znaczenie.

Wszystko zapisuj. Notuj, co zostało powiedziane, kiedy, kto był obecny i kto może być świadkiem. Zachowuj e-maile i wiadomości. Dokumentuj wszelkie zmiany obowiązków, wynagrodzenia lub sposobu traktowania po poinformowaniu pracodawcy o diagnozie.

Składaj wnioski o usprawnienia na piśmie. Nawet po rozmowie twarzą w twarz wyślij e-mail z podsumowaniem: "Zgodnie z naszą rozmową formalnie wnioskuję o elastyczny czas pracy jako racjonalne usprawnienie związane z moim stanem zdrowia." Dzięki temu będziesz mieć jasną dokumentację.

Dowiedz się, gdzie szukać pomocy. Przepisy UE przyjęte w 2024 r. określają standardy dla krajowych organów ds. równości, obejmujące między innymi dyskryminację ze względu na niepełnosprawność w pracy, z terminem wdrożenia do prawa krajowego w czerwcu 2026 r. [31]. Katalog Equinet zawiera wykaz tych organów według krajów, w tym Rzecznika Praw we Francji, Holenderskiego Instytutu Praw Człowieka i Unia w Belgii [32]. Jeśli należysz do związku zawodowego, on również jest dobrym pierwszym punktem kontaktu.

Działania odwetowe również są niezgodne z prawem. Prawo UE zobowiązuje państwa członkowskie do ochrony pracowników przed zwolnieniem lub innym niekorzystnym traktowaniem przez pracodawcę w reakcji na skargę lub postępowanie sądowe dotyczące równego traktowania [1].

Najczęściej zadawane pytania

Masz więcej możliwości, niż myślisz

Najgorszym sposobem radzenia sobie z diagnozą nowotworu w kontekście pracy jest podejmowanie decyzji ze strachu: że prośba o dostosowanie warunków pracy sprawi, że uznają cię za problem, że zwolnienie lekarskie oznacza utratę pracy, że nie masz żadnych argumentów po swojej stronie.

W całej Europie prawo daje ci takie argumenty. Nie sprawi, że wszystko stanie się łatwe. Daje ci jednak realne możliwości: dalszą pracę z odpowiednim wsparciem, płatne zwolnienie lekarskie na czas powrotu do zdrowia albo dłuższą przerwę w pracy ze wsparciem finansowym przewidzianym właśnie na taką sytuację.

Niezależnie od wybranej drogi podejmij decyzję na podstawie faktów, a nie w panice. Koordynator opieki nad pacjentem lub pracownik socjalny w twoim ośrodku onkologicznym, przedstawiciel związku zawodowego albo prawnik specjalizujący się w prawie pracy może pomóc przełożyć twoją sytuację i przepisy obowiązujące w twoim kraju na konkretny plan.

Nie musisz mierzyć się z tym bez pomocy. I prawdopodobnie masz więcej praw, niż ci się wydaje.

Źródła

[1] Parlament Europejski, Obserwatorium Legislacyjne. (2000, 27 listopada). Równe traktowanie w zakresie zatrudnienia i pracy. Dyrektywa w sprawie równego traktowania w zakresie zatrudnienia i pracy [Streszczenie dyrektywy Rady 2000/78/WE, procedura 1999/0225(CNS)]. https://oeil.europarl.europa.eu/oeil/en/document-summary?id=141

[2] Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej. (2013, 11 kwietnia). Uleczalna lub nieuleczalna choroba powodująca ograniczenia fizyczne, umysłowe lub psychiczne może zostać uznana za niepełnosprawność (Komunikat prasowy nr 42/13; wyrok w sprawach połączonych C-335/11 i C-337/11, Ring i Skouboe Werge). https://curia.europa.eu/jcms/upload/docs/application/pdf/2013-04/cp130042en.pdf

[3] OECD. (2024). Przeciwdziałanie nierównościom w walce z nowotworami w UE: profilaktyka i wczesne wykrywanie nowotworów. Badania OECD nad polityką zdrowotną. OECD Publishing. https://doi.org/10.1787/14fdc89a-en

[4] European Cancer Organisation. (b.d.). 6. Zapewnienie pacjentom onkologicznym i osobom po chorobie nowotworowej prawa do powrotu do pracy. Dostęp 27 października 2026 r., z https://www.europeancancer.org/content/survivorship-right-to-reintegration-into-workplace

[5] de Boer, A. G. E. M., Taskila, T., Ojajärvi, A., van Dijk, F. J. H., & Verbeek, J. H. A. M. (2009). Osoby po chorobie nowotworowej a bezrobocie: metaanaliza i metaregresja. JAMA, 301(7), 753-762. https://doi.org/10.1001/jama.2009.187

[6] GOV.UK. (b.d.). Definicja niepełnosprawności w świetle ustawy o równości z 2010 r. Dostęp 27 października 2026 r., z https://www.gov.uk/definition-of-disability-under-equality-act-2010

[7] Women Cancer Europe. (b.d.). Niderlandy [Poznaj swoje prawa: prawa pracownicze w poszczególnych krajach]. Dostęp 27 października 2026 r., z https://womencancer.eu/netherlands/

[8] Allgemeines Gleichbehandlungsgesetz (AGG) [Ogólna ustawa o równym traktowaniu], §§ 1-2 (Niemcy). Gesetze im Internet. Dostęp 27 października 2026 r., z https://www.gesetze-im-internet.de/agg/BJNR189710006.html

[9] Gesetz über die Zahlung des Arbeitsentgelts an Feiertagen und im Krankheitsfall (Entgeltfortzahlungsgesetz), § 3: Anspruch auf Entgeltfortzahlung im Krankheitsfall (Niemcy). Gesetze im Internet. Dostęp 27 października 2026 r., z https://www.gesetze-im-internet.de/entgfg/__3.html

[10] Gesetz über die Zahlung des Arbeitsentgelts an Feiertagen und im Krankheitsfall (Entgeltfortzahlungsgesetz), § 4: Höhe des fortzuzahlenden Arbeitsentgelts (Niemcy). Gesetze im Internet. Dostęp 27 października 2026 r., z https://www.gesetze-im-internet.de/entgfg/__4.html

[11] Sozialgesetzbuch (SGB) Fünftes Buch (V): Gesetzliche Krankenversicherung, § 47: Höhe und Berechnung des Krankengeldes (Niemcy). Gesetze im Internet. Dostęp 27 października 2026 r., z https://www.gesetze-im-internet.de/sgb5/__47.html

[12] Sozialgesetzbuch (SGB) Fünftes Buch (V): Gesetzliche Krankenversicherung, § 48: Dauer des Krankengeldes (Niemcy). Gesetze im Internet. Dostęp 27 października 2026 r., z https://www.gesetze-im-internet.de/sgb5/__48.html

[13] Code du travail numérique. (2026, 1 czerwca). Arrêt maladie : indemnités journalières versées au salarié. Ministère du Travail. https://code.travail.gouv.fr/fiche-service-public/arret-maladie-indemnites-journalieres-versees-au-salarie

[14] Santé.fr. (2025, 26 lutego). Qu'est-ce que le dispositif appelé Affection Longue Durée (ALD) ? https://www.sante.fr/node/6391319

[15] Business.gov.nl. (b.d.). Wynagrodzenie chorobowe: dalsza wypłata wynagrodzenia. Dostęp 27 października 2026 r., z https://business.gov.nl/regulation/sick-pay/

[16] WorkinNL. (b.d.). Zwolnienie z pracy podczas zwolnienia lekarskiego. Dostęp 27 października 2026 r., z https://www.workinnl.nl/en/dismissal/dismissal-sick/default.aspx

[17] Servicio de Salud de Castilla-La Mancha. (b.d.). Preguntas más frecuentes [Incapacidad temporal e incapacidad permanente]. Dostęp 27 października 2026 r., z https://sanidad.castillalamancha.es/sites/sescam.castillalamancha.es/files/documentos/pdf/20250911/incapacidadtemporal_web_2025.pdf

[18] Ley 15/2022, de 12 de julio, integral para la igualdad de trato y la no discriminación. Boletín Oficial del Estado, 167, 13 de julio de 2022 (BOE-A-2022-11589). https://www.boe.es/eli/es/l/2022/07/12/15

[19] Sécurité sociale (Belgia). (b.d.). Incapacité de travail. Dostęp 27 października 2026 r., z https://www.socialsecurity.be/citizen/fr/incapacite-de-travail-accident-du-travail-et-maladies-professionnelles/incapacite-de-travail

[20] Obwieszczenie Marszałka Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 19 czerwca 2026 r. w sprawie ogłoszenia jednolitego tekstu ustawy o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa [Tekst jednolity ustawy o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa]. (2026). Dziennik Ustaw, poz. 854 (Polska). https://api.sejm.gov.pl/eli/acts/DU/2026/854/text.pdf

[21] Istituto Nazionale della Previdenza Sociale. (b.d.). Tutela previdenziale della malattia: Pagamento dell'indennità economica [Poradnik]. Dostęp 27 października 2026 r., z https://www.inps.it/content/dam/inps-site/pdf/inpscomunica/documents/Guidatutela_previdenziale_malattia.pdf

[22] European Cancer Patient Coalition. (b.d.). Prawo do bycia zapomnianym dla osób po chorobie nowotworowej. Dostęp 27 października 2026 r., z https://ecpc.org/policy/the-right-to-be-forgotten/

[23] European Society for Medical Oncology. (2023, 18 października). Prawo do bycia zapomnianym: ESMO wzywa państwa UE do zapewnienia równych praw finansowych osobom po chorobie nowotworowej [Komunikat prasowy]. https://esmo.org/newsroom/press-releases/the-right-to-be-forgotten-esmo-calls-on-eu-countries-to-ensure-equal-financial-rights-for-cancer-survivors

[24] Parlament Europejski, Obserwatorium Legislacyjne. (2023, 30 października). Kredyty konsumenckie [Streszczenie dyrektywy (UE) 2023/2225, procedura 2021/0171(COD)]. https://oeil.europarl.europa.eu/oeil/en/document-summary?id=1764052

[25] European Cancer Patient Coalition. (b.d.). Zatrudnienie. Dostęp 27 października 2026 r., z https://ecpc.org/policy/employment/

[26] Ustawa o równości z 2010 r., objaśnienia, art. 60: Pytania dotyczące niepełnosprawności i zdrowia (Wielka Brytania). https://www.legislation.gov.uk/ukpga/2010/15/notes/division/3/5/1/22

[27] Komisja Ochrony Danych. (2024). Przetwarzanie danych dotyczących zdrowia w kontekście pracy [Studium przypadku]. https://www.dataprotection.ie/en/dpc-guidance/case-studies/disclosure-unauthorised-disclosure/processing-occupational-health-data

[28] Parlament Europejski, Obserwatorium Legislacyjne. (2019, 12 lipca). Równowaga między życiem zawodowym a prywatnym rodziców i opiekunów [Streszczenie dyrektywy (UE) 2019/1158, procedura 2017/0085(COD)]. https://oeil.europarl.europa.eu/oeil/en/document-summary?id=1586808

[29] Bundesministerium für Gesundheit. (2025, 14 lutego). Pflegeunterstützungsgeld als Entgeltersatzleistung. https://www.bundesgesundheitsministerium.de/service/begriffe-von-a-z/p/pflegeunterstuetzungsgeld-als-entgeltersatzleistung.html

[30] Agencja Praw Podstawowych Unii Europejskiej. (b.d.). TSUE C 303/06: Wyrok [Odesłanie do orzecznictwa: S. Coleman przeciwko Attridge Law i Steve Law, wielka izba, 17 lipca 2008 r.]. Dostęp 27 października 2026 r., z https://fra.europa.eu/en/caselaw-reference/cjeu-c-30306-judgment

[31] Parlament Europejski, Obserwatorium Legislacyjne. (2024, 29 maja). Unia równości: standardy dotyczące organów ds. równości w dziedzinie równego traktowania osób, zatrudnienia, zabezpieczenia społecznego oraz dostępu do towarów i usług i ich dostarczania [Streszczenie dyrektywy Rady (UE) 2024/1499, procedura 2022/0401(APP)]. https://oeil.europarl.europa.eu/oeil/en/document-summary?id=1785358

[32] Equinet. (b.d.). Europejski wykaz krajowych organów ds. równości. Dostęp 27 października 2026 r., z https://equineteurope.org/?p=24672