Βασικά σημεία
- Ο καρκίνος που σχετίζεται με την εγκυμοσύνη είναι σπάνιος: αφορά περίπου 1 στις 1.000 κυήσεις, αν συνυπολογιστούν οι διαγνώσεις κατά την κύηση και κατά το πρώτο έτος μετά τον τοκετό [1].
- Πολλές γυναίκες μπορούν να λάβουν θεραπεία ενώ είναι ακόμη έγκυες και, κατά την πρώιμη παιδική ηλικία, τα παιδιά τους δεν έχουν παρουσιάσει διαφορές στην ανάπτυξη σε σύγκριση με παιδιά των οποίων οι μητέρες δεν είχαν καρκίνο [2][3].
- Η χημειοθεραπεία αποφεύγεται στο πρώτο τρίμηνο, όταν σχηματίζονται τα όργανα του μωρού, αλλά από τη 12η έως τη 14η εβδομάδα περίπου, τα περισσότερα χημειοθεραπευτικά φάρμακα θεωρούνται σχετικά ασφαλή [4].
- Αν ενδέχεται να θελήσετε παιδιά αργότερα, ρωτήστε για τη διατήρηση της γονιμότητας πριν ξεκινήσει η θεραπεία. Οι ευρωπαϊκές κατευθυντήριες οδηγίες αναφέρουν ότι κάθε άτομο αναπαραγωγικής ηλικίας με καρκίνο πρέπει να λαμβάνει συμβουλευτική γονιμότητας όσο το δυνατόν νωρίτερα [5].
- Η αντικαρκινική θεραπεία μπορεί να επηρεάσει τη γονιμότητα τόσο των γυναικών όσο και των ανδρών [5]. Ο καρκίνος των όρχεων είναι ο συχνότερος καρκίνος στους νεαρούς άνδρες ευρωπαϊκής καταγωγής, επομένως το ζήτημα μπορεί να προκύψει νωρίς στη ζωή [6].
- Η ταυτόχρονη αντιμετώπιση του καρκίνου και ζητημάτων γονιμότητας είναι δύσκολη και οι ευρωπαϊκές κατευθυντήριες οδηγίες αναφέρουν ότι πρέπει να προσφέρεται ψυχοκοινωνική υποστήριξη παράλληλα με τη φροντίδα γονιμότητας [5].
- Η δημιουργία οικογένειας μετά τον καρκίνο παραμένει εφικτή. Οι ευρωπαϊκές κατευθυντήριες οδηγίες αναφέρουν ότι η εγκυμοσύνη μετά τον καρκίνο δεν πρέπει να αποθαρρύνεται για λόγους ασφάλειας, ακόμη και μετά από καρκίνο του μαστού με θετικούς ορμονικούς υποδοχείς, και συνιστούν αναμονή τουλάχιστον ενός έτους μετά την ολοκλήρωση της χημειοθεραπείας [5].
Σε ποιους απευθύνεται αυτός ο οδηγός και γιατί έχει σημασία
Αν διαβάζετε αυτές τις γραμμές, πιθανότατα βρίσκεστε σε μία από τις δυσκολότερες καταστάσεις που μπορεί να αντιμετωπίσει ένας άνθρωπος. Ίσως διαγνωστήκατε με καρκίνο ενώ ήσασταν ήδη έγκυος. Ίσως πρόκειται να ξεκινήσετε χημειοθεραπεία και κάποιος από την ομάδα φροντίδας σας ανέφερε (σχεδόν παρεμπιπτόντως) ότι μπορεί να επηρεάσει τη γονιμότητά σας. Ή ίσως έχετε επιβιώσει από τον καρκίνο και αναρωτιέστε εδώ και χρόνια αν θα μπορέσετε ποτέ να αποκτήσετε παιδιά.
Ο καρκίνος και η εγκυμοσύνη διασταυρώνονται με τρεις διακριτούς αλλά αλληλένδετους τρόπους: μια διάγνωση που προκύπτει κατά τη διάρκεια μιας ήδη υπάρχουσας εγκυμοσύνης, η ανάγκη προστασίας της μελλοντικής γονιμότητας πριν από την έναρξη της θεραπείας και το ερώτημα πώς να δημιουργήσετε οικογένεια αφού αφήσετε πίσω σας τον καρκίνο. Αυτός ο οδηγός εξετάζει και τις τρεις περιπτώσεις με ειλικρίνεια, με την αναλυτική ιατρική ενημέρωση που δικαιούστε και με την ανθρώπινη αναγνώριση ότι πρόκειται, από κάθε άποψη, για μια ιδιαίτερα τρομακτική εμπειρία.
Καρκίνος στην εγκυμοσύνη: Όταν η διάγνωση έρχεται στη χειρότερη δυνατή στιγμή
Η διάγνωση καρκίνου κατά την εγκυμοσύνη είναι ασυνήθιστη. Πληθυσμιακές μελέτες εκτιμούν ότι ο καρκίνος που σχετίζεται χρονικά με την εγκυμοσύνη (καρκίνος που εντοπίζεται κατά την εγκυμοσύνη ή μέσα στον πρώτο χρόνο μετά τον τοκετό) εμφανίζεται σε περίπου 1 στις 1.000 εγκυμοσύνες, και μόνο περίπου το ένα τέταρτο αυτών των περιπτώσεων διαγιγνώσκεται όσο η γυναίκα είναι ακόμη έγκυος [1]. Μελέτες μητρώων στη Σουηδία και την Ιταλία δείχνουν ότι αυτοί οι καρκίνοι γίνονται συχνότεροι με την πάροδο του χρόνου [7][8]. Στη Σουηδία, η αύξηση της ηλικίας των μητέρων εξηγούσε εν μέρει αυτή την άνοδο [7].
Το σημαντικότερο που πρέπει να κατανοήσετε από την αρχή: η διάγνωση καρκίνου δεν σημαίνει αυτόματα ότι πρέπει να επιλέξετε ανάμεσα στη θεραπεία και το μωρό σας. Σε ένα διεθνές μητρώο 1.170 γυναικών που διαγνώστηκαν με καρκίνο ενώ ήταν έγκυες, δύο στις τρεις έλαβαν αντικαρκινική θεραπεία κατά την εγκυμοσύνη [2]. Καμία μελέτη δεν έχει δείξει ότι η διακοπή της εγκυμοσύνης βελτιώνει την επιβίωση της μητέρας [4]. Για να γίνει αυτό εφικτό, χρειάζεται μια ομάδα φροντίδας που αντιμετωπίζει με σοβαρότητα και τις δύο ζωές, αλλά και να διεκδικείτε εσείς η ίδια τη φροντίδα σας μόλις νιώσετε ότι κάτι δεν πάει καλά.
Γιατί ο καρκίνος είναι τόσο δύσκολο να εντοπιστεί κατά την εγκυμοσύνη
Αυτή είναι η σκληρή ειρωνεία του καρκίνου στην εγκυμοσύνη: ορισμένα προειδοποιητικά σημάδια του καρκίνου, όπως η κόπωση, το φούσκωμα ή η δύσπνοια, αποδίδονται εύκολα στην εγκυμοσύνη και έτσι μπορεί να παραβλεφθούν [9][10].
Σε μια σουηδική μελέτη για τον καρκίνο του μαστού κατά την εγκυμοσύνη ή λίγο μετά από αυτήν, η καθυστέρηση φάνηκε να εμφανίζεται πριν οι γυναίκες επισκεφθούν για πρώτη φορά γιατρό για τα συμπτώματά τους· μετά την πρώτη εξέταση, δεν υπήρχε καθυστέρηση στη διάγνωση και τη θεραπεία [9]. Επομένως, αν κάτι διαφέρει από όσα βιώνετε συνήθως στην εγκυμοσύνη σας (ένα νέο ογκίδιο, ένας πόνος που δεν υποχωρεί, αιμορραγία που δεν ταιριάζει με το συνηθισμένο μοτίβο), ενημερώστε αμέσως τον γιατρό ή τη μαία σας. Μην περιμένετε να δείτε αν θα περάσει.
Η υπηρεσία υγείας της Ιρλανδίας περιλαμβάνει τα παρακάτω σημάδια σε εκείνα που πρέπει να ελέγχονται από γιατρό γενικής ιατρικής και τονίζει ότι η παρουσία ενός από αυτά δεν σημαίνει ότι έχετε καρκίνο [10]. Η εγκυμοσύνη δεν είναι λόγος να παραλείψετε τον έλεγχο.
| Τι παρατηρείτε | Ζητήστε έλεγχο αν |
|---|---|
| Ένα ογκίδιο στον μαστό, στη μασχάλη ή στη βουβωνική χώρα | Είναι καινούργιο ή αλλάζει σε μέγεθος ή όψη |
| Αιμορραγία που δεν μπορείτε να εξηγήσετε, ακόμη και από τον πρωκτό | Κάθε φορά που εμφανίζεται |
| Κόπωση | Νιώθετε συνεχώς κουρασμένη, περισσότερο από ό,τι είναι φυσιολογικό για εσάς |
| Φούσκωμα | Δεν υποχωρεί |
| Μια ελιά, φακίδα ή κηλίδα στο δέρμα | Είναι καινούργια ή αλλάζει σχήμα, μέγεθος ή χρώμα, ή προκαλεί φαγούρα, σχηματίζει κρούστα ή αιμορραγεί |
Οι συχνότεροι καρκίνοι που διαγιγνώσκονται κατά την εγκυμοσύνη
Σε ένα διεθνές μητρώο 1.170 γυναικών που διαγνώστηκαν ενώ ήταν έγκυες, ο καρκίνος του μαστού ήταν η συχνότερη διάγνωση (39%), ακολουθούμενος από τον καρκίνο του τραχήλου της μήτρας (13%), το λέμφωμα (10%), τους όγκους των ωοθηκών (7%) και τη λευχαιμία (6%), ενώ το μελάνωμα και οι καρκίνοι του πεπτικού συστήματος αντιστοιχούσαν στο 4% το καθένα [2]. Πληθυσμιακές μελέτες που συνυπολογίζουν και τον πρώτο χρόνο μετά τον τοκετό τοποθετούν τον καρκίνο του μαστού, τον καρκίνο του θυρεοειδούς και το μελάνωμα στην κορυφή της λίστας [1].
Το μελάνωμα αξίζει ιδιαίτερη αναφορά: είναι ένας από τους λίγους καρκίνους που έχει διαπιστωθεί ότι μπορούν να εξαπλωθούν στον πλακούντα ή στο μωρό [4]. Αυτός είναι ένας ακόμη λόγος να εξετάζεται μια ελιά που αλλάζει κατά την εγκυμοσύνη.
Ασφαλής διάγνωση: Απεικόνιση και εξετάσεις κατά την εγκυμοσύνη
Η επιβεβαίωση και η σταδιοποίηση ενός καρκίνου κατά την εγκυμοσύνη συνήθως απαιτούν απεικονιστικές εξετάσεις, ορισμένες από τις οποίες επιβαρύνουν λιγότερο το μωρό από άλλες. Οι ομάδες απεικόνισης ακολουθούν την αρχή ALARA, διατηρώντας τις δόσεις ακτινοβολίας στο χαμηλότερο ευλόγως εφικτό επίπεδο [11]. Το όριο που επιδιώκουν να μην ξεπερνούν ποτέ είναι η συνολική δόση στο μωρό των 100 mGy (μιλιγκρέι), και κάθε απεικονιστική τεχνική που χρησιμοποιείται σήμερα και περιλαμβάνει ακτινοβολία εκθέτει το μωρό σε λιγότερο από το μισό αυτής της δόσης [11].
Το υπερηχογράφημα και η μαγνητική τομογραφία αποτελούν τις προτιμώμενες αρχικές εξετάσεις [11]. Όταν μια εξέταση που χρησιμοποιεί ακτινοβολία είναι κλινικά απαραίτητη, οι ειδικοί της απεικόνισης συνιστούν να μην παραλείπεται μόνο και μόνο επειδή είστε έγκυος [11]. Η ακριβής σταδιοποίηση ενός καρκίνου είναι απαραίτητη για την αποτελεσματική θεραπεία του, και η ομάδα φροντίδας σας θα λάβει κάθε εύλογο μέτρο προφύλαξης για να προστατεύσει το μωρό σας, εξασφαλίζοντας παράλληλα τις πληροφορίες που χρειάζεται.
Οι εκτιμώμενες δόσεις στο μωρό που παρουσιάζονται σε αυτόν τον πίνακα προέρχονται από ανασκόπηση του 2021 σχετικά με την απεικόνιση σε εγκύους με καρκίνο [11].
| Απεικονιστική εξέταση | Χρήση κατά την εγκυμοσύνη | Παρατηρήσεις |
|---|---|---|
| Υπερηχογράφημα | Ναι, εξέταση πρώτης επιλογής | Χωρίς ακτινοβολία. Θεωρείται ότι δεν ενέχει κίνδυνο για το μωρό όταν χρησιμοποιείται σωστά. |
| Μαγνητική τομογραφία | Ναι, σε κάθε τρίμηνο (έως 3 Tesla) | Το σκιαγραφικό μέσο (γαδολίνιο) διαπερνά τον πλακούντα, γι’ αυτό προτιμώνται εξετάσεις χωρίς σκιαγραφικό. |
| Μαστογραφία | Ναι, όταν χρειάζεται | Δόση στο μωρό κάτω από 0,01 mGy. |
| Ακτινογραφία θώρακος | Ναι, όταν χρειάζεται | Δόση στο μωρό κάτω από 0,01 mGy, αν και συμβάλλει ελάχιστα στη σταδιοποίηση του καρκίνου κατά την εγκυμοσύνη. |
| Αξονική τομογραφία | Όταν το όφελος υπερτερεί του κινδύνου | Η αξονική θώρακος εκθέτει το μωρό σε 0,001 έως 0,66 mGy. Η αξονική κοιλίας ή πυέλου το εκθέτει σε 8 έως 25 mGy, γι’ αυτό τα οφέλη και οι κίνδυνοι σταθμίζονται προσεκτικά. |
| PET/CT | Δεν αποτελεί εξέταση πρώτης γραμμής κατά την εγκυμοσύνη | Ο ιχνηθέτης διαπερνά τον πλακούντα και η δόση στο μωρό είναι 10 έως 50 mGy. Η μαγνητική τομογραφία ολόκληρου του σώματος μπορεί να αποτελέσει εναλλακτική χωρίς ακτινοβολία. |
Αντιμετώπιση του καρκίνου κατά την εγκυμοσύνη: Τι είναι ασφαλές και πότε
Οι αποφάσεις για τη θεραπεία κατά την εγκυμοσύνη πρέπει να λαμβάνονται με τη συμμετοχή μιας διεπιστημονικής ομάδας με ουσιαστική εξειδίκευση: του ογκολόγου σας, περιγεννητολόγων (μαιευτήρων που ειδικεύονται στις κυήσεις υψηλού κινδύνου) και νεογνολόγων [4]. Ιδανικά, στην ομάδα αυτή συμμετέχει και κάποιος ειδικός για την υποστήριξη της ψυχικής σας υγείας. Στόχος είναι να λάβετε θεραπεία όσο το δυνατόν πιο κοντά σε εκείνη που θα λάμβανε ένα άτομο που δεν είναι έγκυος, με τον ίδιο τύπο και στάδιο καρκίνου, προστατεύοντας παράλληλα το μωρό σας από βλάβες [4].
Χειρουργική επέμβαση
Η χειρουργική επέμβαση μπορεί να πραγματοποιηθεί σε οποιοδήποτε στάδιο της εγκυμοσύνης, όταν είναι απαραίτητη [4]. Όταν υπάρχει δυνατότητα επιλογής του χρόνου, οι επεμβάσεις γίνονται κατά προτίμηση στις αρχές του δεύτερου τριμήνου, ώστε ο κίνδυνος αποβολής να παραμένει όσο το δυνατόν χαμηλότερος [4]. Η εγκυμοσύνη αλλάζει τον τρόπο με τον οποίο το σώμα σας ανταποκρίνεται στην αναισθησία, επομένως η αναισθησιολογική προσέγγιση προσαρμόζεται και η ομάδα σας πρέπει να συζητήσει μαζί σας την παρακολούθηση της καρδιακής λειτουργίας του μωρού σας κατά την επέμβαση [4].
Χημειοθεραπεία κατά την εγκυμοσύνη: Οδηγός ανά τρίμηνο
Η χημειοθεραπεία αποφεύγεται στο πρώτο τρίμηνο, την περίοδο της οργανογένεσης, όταν σχηματίζονται η καρδιά, ο εγκέφαλος, τα άκρα και τα υπόλοιπα όργανα του μωρού σας [4]. Η έκθεση αυτές τις εβδομάδες συνδέεται με ποσοστό συγγενών ανωμαλιών περίπου 10 έως 20% [4].
Περίπου από τη 12η έως τη 14η εβδομάδα και μετά, τα περισσότερα χημειοθεραπευτικά φάρμακα μπορούν να χορηγηθούν και θεωρούνται σχετικά ασφαλή [4]. Οι κύριοι κίνδυνοι για το μωρό είναι πλέον η βραδύτερη από την αναμενόμενη ανάπτυξη (που αναφέρεται σε έως και 21% των κυήσεων σε ορισμένες μελέτες) και ο πρόωρος τοκετός [4]. Η ομάδα σας θα αποφεύγει επίσης τη χορήγηση χημειοθεραπείας τις τρεις εβδομάδες πριν από τον τοκετό (με μικρότερο διάστημα στα εβδομαδιαία σχήματα ή στα σχήματα ανά δύο εβδομάδες), ώστε ο πλακούντας να απομακρύνει τα φάρμακα και να ανακάμψουν οι τιμές των αιμοσφαιρίων, τόσο οι δικές σας όσο και του μωρού σας [4].
Τα χρονικά διαστήματα σε αυτόν τον πίνακα προέρχονται από μια κλινική ανασκόπηση του 2021 σχετικά με τη φροντίδα της εγκυμοσύνης σε γυναίκες με καρκίνο [4].
| Στάδιο της εγκυμοσύνης | Χημειοθεραπεία | Αιτιολογία |
|---|---|---|
| Πρώτο τρίμηνο (έως περίπου τη 12η έως τη 14η εβδομάδα) | Αποφεύγεται | Τα όργανα του μωρού σχηματίζονται και η έκθεση συνδέεται με ποσοστό συγγενών ανωμαλιών περίπου 10 έως 20% |
| Περίπου από τη 12η έως τη 14η εβδομάδα και μετά | Τα περισσότερα φάρμακα θεωρούνται σχετικά ασφαλή | Οι κύριοι κίνδυνοι μετατοπίζονται στη βραδύτερη ανάπτυξη και στον πρόωρο τοκετό |
| Τρεις εβδομάδες πριν από τον προγραμματισμένο τοκετό | Δεν χορηγείται (με μικρότερο διάστημα στα εβδομαδιαία σχήματα ή στα σχήματα ανά δύο εβδομάδες) | Ο πλακούντας μπορεί να απομακρύνει τα φάρμακα και οι τιμές των αιμοσφαιρίων μπορούν να ανακάμψουν σε εσάς και στο μωρό σας |
Η ναυτία μπορεί να αντιμετωπιστεί
- Κατά την εγκυμοσύνη μπορούν να χρησιμοποιηθούν αντιεμετικά φάρμακα, όπως η μετοκλοπραμίδη και οι ανταγωνιστές των υποδοχέων σεροτονίνης [4].
- Ενημερώστε έγκαιρα την ομάδα σας αν η ναυτία σάς εξαντλεί. Δεν χρειάζεται να την υπομένετε.
Ακτινοθεραπεία
Η ακτινοθεραπεία στην πύελο δεν πρέπει ποτέ να χορηγείται σκόπιμα κατά την εγκυμοσύνη [4]. Για καρκίνους εκτός της πυέλου, η ακτινοθεραπεία περιορίζεται στο πρώτο τρίμηνο και ένας ακτινοφυσικός πρέπει να υπολογίσει τη δόση που θα λάμβανε το μωρό σας [4]. Η ακτινοθεραπεία κατά την εγκυμοσύνη είναι ασυνήθιστη: στο διεθνές μητρώο, το 2% των γυναικών υποβλήθηκαν σε αυτήν ενώ ήταν έγκυες [2].
Στοχευμένη θεραπεία και ανοσοθεραπεία: Η σημαντική επιφύλαξη
Η χρήση των περισσότερων στοχευμένων αντικαρκινικών φαρμάκων που χρησιμοποιούνται ευρέως δεν υποστηρίζεται από τα διαθέσιμα δεδομένα κατά την εγκυμοσύνη [4]. Τα φάρμακα που στοχεύουν το HER2, όπως η τραστουζουμάμπη, συνδέονται με σοβαρή μείωση του αμνιακού υγρού και αναπνευστικά προβλήματα στο νεογνό, τα φάρμακα που αναστέλλουν την ανάπτυξη αιμοφόρων αγγείων (φάρμακα κατά του VEGF) αντενδείκνυνται, ενώ τα φάρμακα μικρού μοριακού βάρους που ονομάζονται αναστολείς τυροσινικής κινάσης μπορούν να διαπεράσουν τον πλακούντα σε οποιοδήποτε στάδιο της εγκυμοσύνης [4]. Οι αναστολείς των ανοσολογικών σημείων ελέγχου (ένας τύπος ανοσοθεραπείας) αύξησαν το ποσοστό αποβολών σε μελέτες σε ζώα, ενώ για τις εγκύους υπάρχουν μόνο λίγες αναφορές περιστατικών [4].
Αν κάποιο από αυτά τα φάρμακα αποτελεί μέρος του καθιερωμένου θεραπευτικού σας σχήματος, χρειάζεται μια σαφής, καταγεγραμμένη συζήτηση με τον ογκολόγο σας για τις εναλλακτικές επιλογές ή τον χρόνο χορήγησης. Μην θεωρείτε δεδομένο ότι, επειδή ένα φάρμακο είναι πρωτοποριακό, έχει δοκιμαστεί στην εγκυμοσύνη.
Σχεδιασμός του τοκετού: Χρόνος, τρόπος και η τελική ευθεία
Όποτε είναι δυνατόν, ο τοκετός προγραμματίζεται μετά τις 37 εβδομάδες κύησης [4]. Τα μωρά που γεννιούνται πρόωρα μπορεί να αντιμετωπίσουν μακροχρόνια προβλήματα υγείας, γι’ αυτό οι ειδικοί συνιστούν να μην προγραμματίζεται πρόωρος τοκετός μόνο για να εξυπηρετηθεί το χρονοδιάγραμμα της αντικαρκινικής θεραπείας [4]. Εφόσον δεν υπάρχει μαιευτική ένδειξη για καισαρική τομή, προτιμάται ο κολπικός τοκετός, καθώς συνδέεται με λιγότερες επιπλοκές για εσάς και το μωρό σας [4].
Μετά τη γέννηση, συνιστάται έντονα να γίνει γενική εξέταση αίματος στο μωρό σας, ώστε να ελεγχθεί αν η θεραπεία έχει μειώσει τον αριθμό των κυττάρων του αίματός του [4]. Στα παιδιά των οποίων οι μητέρες είχαν καρκίνο κατά την εγκυμοσύνη, είτε έλαβαν θεραπεία είτε όχι, δεν έχει διαπιστωθεί επιβάρυνση των γνωστικών ικανοτήτων, της καρδιάς ή της γενικότερης ανάπτυξης στην πρώιμη παιδική ηλικία, σε σύγκριση με παιδιά γυναικών χωρίς καρκίνο [3]. Τα δεδομένα για την πορεία τους αργότερα στην παιδική ηλικία παραμένουν περιορισμένα [4]. Ρωτήστε αν το νοσοκομείο σας προσφέρει ελέγχους παρακολούθησης καθώς μεγαλώνει το παιδί σας.
Διατήρηση της γονιμότητας πριν από την αντικαρκινική θεραπεία: Γιατί έχει σημασία η έγκαιρη δράση
Αν υπάρχει μία ενότητα αυτού του οδηγού που απαιτεί άμεση δράση, είναι αυτή. Αν θέλετε να έχετε τη δυνατότητα να αποκτήσετε βιολογικά παιδιά μετά τον καρκίνο, η διατήρηση της γονιμότητας πρέπει να γίνει πριν αρχίσει η θεραπεία. Ορισμένες βλάβες δεν είναι αναστρέψιμες: κάποια χημειοθεραπευτικά φάρμακα (κυρίως οι αλκυλιωτικοί παράγοντες) και η ακτινοθεραπεία μπορούν να βλάψουν τα ωάρια, το απόθεμα ωοθυλακίων των ωοθηκών και την παραγωγή σπερματοζωαρίων, μερικές φορές μόνιμα [5]. Το χρονικό περιθώριο για να δράσετε είναι συχνά μικρότερο απ’ όσο φαίνεται.
Οι ευρωπαϊκές κατευθυντήριες οδηγίες της ESMO αναφέρουν ότι κάθε άτομο αναπαραγωγικής ηλικίας με καρκίνο πρέπει να λαμβάνει πλήρη συμβουλευτική για τη γονιμότητα όσο το δυνατόν νωρίτερα κατά τον σχεδιασμό της θεραπείας [5]. Αυτό σημαίνει στην αρχή, όχι αφού η θεραπεία έχει ήδη ξεκινήσει. Αν ο ογκολόγος σας δεν έχει θέσει αυτό το θέμα, θέστε το εσείς στο αμέσως επόμενο ραντεβού σας.
Οι επιλογές διατήρησης με μια ματιά
- Για τις γυναίκες: κατάψυξη εμβρύων (μια καθιερωμένη τεχνική που απαιτεί σπέρμα συντρόφου ή δότη), κατάψυξη ωαρίων ή κατάψυξη ωοθηκικού ιστού [5].
- Η κατάψυξη ωαρίων ή εμβρύων απαιτεί περίπου δύο εβδομάδες ορμονικής διέγερσης, η οποία μπορεί να αρχίσει σε οποιοδήποτε σημείο του εμμηνορρυσιακού κύκλου σας, ώστε η καθυστέρηση να είναι μικρή [5]. Το αν αυτή η καθυστέρηση είναι ασφαλής για εσάς εξαρτάται από τον καρκίνο σας, γι’ αυτό ρωτήστε τον ογκολόγο σας.
- Για τους άνδρες: η κρυοσυντήρηση σπέρματος πριν από τη χημειοθεραπεία, την ακτινοθεραπεία ή τη χειρουργική επέμβαση αποτελεί καθιερωμένη πρακτική φροντίδας [5].
- Αν υπάρχει έστω και μια πιθανότητα να θελήσετε παιδιά κάποια μέρα, ρωτήστε γι’ αυτό πριν από την πρώτη σας θεραπεία.
Καρκίνος των όρχεων και γονιμότητα: Τι πρέπει να γνωρίζουν οι νέοι άνδρες
Ο καρκίνος των όρχεων είναι ο συχνότερος καρκίνος στους νέους άνδρες ευρωπαϊκής καταγωγής [6]. Αυτό σημαίνει ότι μπορεί να εμφανιστεί ακριβώς όταν αρχίζετε να σκέφτεστε σοβαρά την απόκτηση παιδιών ή ενώ αυτό το ερώτημα εξακολουθεί να σας φαίνεται πολύ μακρινό. Η αφαίρεση του ενός όρχεως (ορχεκτομή) συνήθως δεν επηρεάζει τη γονιμότητα [12]. Όμως ορισμένες θεραπείες, όπως η χημειοθεραπεία, μπορούν να την επηρεάσουν, και για κάποιους άνδρες αυτό σημαίνει ότι ενδέχεται να μην μπορούν να αποκτήσουν παιδιά [12].
Η παραγωγή σπερματοζωαρίων μπορεί να αποκατασταθεί μετά τη θεραπεία, αλλά όχι πάντα, και ορισμένες βλάβες είναι μόνιμες [5]. Η λύση είναι απλή και πρέπει να εφαρμοστεί πριν αρχίσει οποιαδήποτε θεραπεία: κρυοσυντηρήστε το σπέρμα σας. Στο Ηνωμένο Βασίλειο, στους άνδρες προσφέρεται η δυνατότητα κρυοσυντήρησης σπέρματος πριν από την έναρξη της θεραπείας για τον καρκίνο των όρχεων [12]. Οι ευρωπαϊκές κατευθυντήριες οδηγίες τη χαρακτηρίζουν καθιερωμένη πρακτική φροντίδας πριν από τη χημειοθεραπεία, την ακτινοθεραπεία ή τη χειρουργική επέμβαση [5]. Το αποθηκευμένο σπέρμα μπορεί να χρησιμοποιηθεί αργότερα σε θεραπεία υποβοηθούμενης αναπαραγωγής [12].
Αν αυτή τη στιγμή αντιμετωπίζετε μια διάγνωση καρκίνου των όρχεων, ζητήστε παραπομπή σε ειδικό γονιμότητας πριν από την πρώτη σας θεραπεία. Αν θέλετε να μάθετε τι περιλαμβάνει η διαδικασία, ο οδηγός μας βήμα προς βήμα για τη διατήρηση της γονιμότητας σε άνδρες που αντιμετωπίζουν καρκίνο σας καθοδηγεί σε αυτήν.
Σε πόσο νεαρή ηλικία μπορεί να εμφανιστεί καρκίνος του προστάτη; Γονιμότητα και νεότεροι άνδρες
Ο καρκίνος του προστάτη προσβάλλει κυρίως άνδρες άνω των 50 ετών, επομένως η διάγνωση στα 40 ή νωρίτερα είναι ασυνήθιστη [13]. Ο κίνδυνος είναι υψηλότερος αν υπάρχει οικογενειακό ιστορικό καρκίνου του προστάτη ή αν έχετε κληρονομήσει μια παθογόνο παραλλαγή του γονιδίου BRCA2 [13]. Για έναν νεότερο άνδρα, η διάγνωση καρκίνου του προστάτη έχει και μια διάσταση που αφορά τη γονιμότητα, η οποία σπάνια συζητείται με την αμεσότητα που της αξίζει.
Οι κύριες θεραπείες επηρεάζουν τη γονιμότητα με διαφορετικούς τρόπους. Η αφαίρεση του προστάτη (ριζική προστατεκτομή) σημαίνει ότι δεν εκσπερματώνετε πλέον σπερματικό υγρό [14]. Η ορμονοθεραπεία (θεραπεία στέρησης ανδρογόνων) καταστέλλει την παραγωγή σπερματοζωαρίων, ενώ ο βαθμός αποκατάστασής της μετά τη θεραπεία ποικίλλει [14].
Αν είστε νεότερος άνδρας που πρόκειται να υποβληθεί σε κάποια από αυτές τις θεραπείες, θα πρέπει να σας προσφέρεται η δυνατότητα κρυοσυντήρησης σπέρματος πριν ξεκινήσετε [14]. Ένας ουρολόγος εξειδικευμένος στην αναπαραγωγή ή στην ουρολογική ογκολογία θα πρέπει να αποτελεί μέρος της ομάδας φροντίδας σας από την αρχή, όχι εκ των υστέρων.
Οικογενειακός προγραμματισμός μετά τον καρκίνο: Μπορείτε ακόμη να αποκτήσετε παιδιά;
Η απάντηση μπορεί να είναι ναι. Οι ευρωπαϊκές κατευθυντήριες οδηγίες αναφέρουν ότι η εγκυμοσύνη μετά τον καρκίνο δεν θα πρέπει να αποθαρρύνεται για λόγους ασφάλειας, ακόμη και μετά από καρκίνο του μαστού με θετικούς ορμονικούς υποδοχείς, και ότι τα στοιχεία υποστηρίζουν την ασφάλεια της σύλληψης αφού ολοκληρωθούν η θεραπεία και η παρακολούθηση για τον καρκίνο του μαστού [5]. Τα μωρά που γεννιούνται από γονείς οι οποίοι έχουν υποβληθεί σε θεραπεία για τον καρκίνο φαίνεται να έχουν εξίσου καλή υγεία με τα υπόλοιπα νεογνά [5].
Ως προς τον χρόνο αναμονής, οι ευρωπαϊκές κατευθυντήριες οδηγίες συνιστούν να περιμένετε τουλάχιστον έναν χρόνο μετά την ολοκλήρωση της χημειοθεραπείας, ενώ ορισμένα φάρμακα απαιτούν συγκεκριμένο διάστημα απομάκρυνσης από τον οργανισμό πριν επιχειρήσετε σύλληψη [5]. Οι γυναίκες που έχουν νοσήσει από καρκίνο διατρέχουν υψηλότερο κίνδυνο ορισμένων επιπλοκών της εγκυμοσύνης και του τοκετού, ιδιαίτερα όταν η σύλληψη γίνεται σύντομα μετά τη θεραπεία, γι’ αυτό αυτές οι εγκυμοσύνες θα πρέπει να παρακολουθούνται στενά [5].
Για ορισμένα άτομα που έχουν επιβιώσει από καρκίνο, ιδιαίτερα μετά από ακτινοθεραπεία στην πύελο ή χημειοθεραπεία με αλκυλιωτικούς παράγοντες, η φυσική σύλληψη ενδέχεται να μην είναι εφικτή [5]. Οι επιλογές τότε περιλαμβάνουν θεραπεία υποβοηθούμενης αναπαραγωγής με ωάρια ή έμβρυα που καταψύχθηκαν πριν από τη θεραπεία, δωρεά ωαρίων ή σπέρματος, παρένθετη μητρότητα ή υιοθεσία. Κανένας από αυτούς τους δρόμους δεν είναι κατώτερος. Όλοι είναι τρόποι για να δημιουργήσετε οικογένεια.
Αν σας βοηθά να ακούτε ανθρώπους που έχουν περάσει κάτι παρόμοιο, το άρθρο μας Ιστορίες ανθρώπων που επέζησαν από τον καρκίνο: Αληθινοί άνθρωποι, αληθινή ελπίδα περιλαμβάνει ειλικρινείς αφηγήσεις για τη γονιμότητα, τον σχεδιασμό του μέλλοντος και τη ζωή που οι άνθρωποι πίστευαν ότι θα είχαν.
Η συναισθηματική πραγματικότητα: Όταν ο καρκίνος και η γονιμότητα συγκρούονται
Θέλουμε να μιλήσουμε ανοιχτά για κάτι που οι κλινικές ενότητες δεν μπορούν να αποδώσουν πλήρως: το πένθος. Αν λάβατε διάγνωση καρκίνου ενώ ήσασταν έγκυος, η εγκυμοσύνη που θα έπρεπε να είναι μία από τις πιο χαρούμενες περιόδους της ζωής σας έχει μετατραπεί σε κάτι εντελώς διαφορετικό: ο φόβος για το μωρό σας, οι ενοχές για κάθε θεραπευτική απόφαση, ο τρόπος με τον οποίο οι άλλοι ρωτούν για το μωρό χωρίς να ρωτούν πώς είστε εσείς.
Αν ο καρκίνος έχει απειλήσει τη γονιμότητά σας προτού προλάβετε να γίνετε γονιός, η απώλεια είναι πραγματική, ακόμη κι αν δεν έχει χαθεί ακόμη τίποτα σωματικά. Αυτά τα βιώματα δεν είναι υπερβολικές αντιδράσεις. Είναι εύλογες αντιδράσεις σε πραγματικά τρομερές συνθήκες. Για να κατανοήσετε καλύτερα πώς συχνά εξελίσσονται αυτά τα συναισθήματα, ο οδηγός Συναισθηματικά στάδια μιας διάγνωσης καρκίνου: Τι να περιμένετε μπορεί να σας βοηθήσει να βρείτε λέξεις για όσα βιώνουν πολλοί άνθρωποι.
Η ψυχοκοινωνική υποστήριξη αποτελεί μέρος της καλής ογκολογικής φροντίδας και οι ευρωπαϊκές κατευθυντήριες οδηγίες για τη γονιμότητα αναφέρουν ότι θα πρέπει να προσφέρεται [5]. Μπορεί να προέρχεται από ψυχοθεραπευτή με εξειδίκευση στην ογκολογία, μια ομάδα ατόμων με παρόμοια βιώματα ή έναν φιλανθρωπικό οργανισμό όπως το Mummy's Star. Μη διστάσετε να την αξιοποιήσετε. Οι σύντροφοι θα πρέπει επίσης να λαμβάνουν υποστήριξη [4]. Τα παιδιά στο σπίτι μπορεί να χρειάζονται εξηγήσεις προσαρμοσμένες στην ηλικία τους και τη δική τους φροντίδα.
Στηρίζοντας τον ή τη σύντροφό σας στις αποφάσεις για τη γονιμότητα
Αν ο ή η σύντροφός σας αντιμετωπίζει καρκίνο και αποφάσεις που αφορούν τη γονιμότητα, ο ρόλος σας έχει μεγαλύτερη σημασία απ’ όσο ίσως συνειδητοποιείτε και είναι δυσκολότερος απ’ όσο αναγνωρίζουν οι περισσότεροι. Μπορεί να αισθάνεστε ότι περνάτε σε δεύτερη μοίρα σε συζητήσεις που αφορούν ουσιαστικά το κοινό σας μέλλον. Μπορεί να μην ξέρετε τι να πείτε, πότε να μιλήσετε ή πότε απλώς να παραμείνετε σιωπηλά δίπλα στον άνθρωπό σας.
Να παρευρίσκεστε στα ιατρικά ραντεβού όταν σας το ζητούν και να ακούτε χωρίς να προσπαθείτε αμέσως να λύσετε τα προβλήματα. Αναγνωρίστε ότι το πένθος για τη γονιμότητα είναι πραγματικό, ακόμη κι όταν ο καρκίνος είναι θεραπεύσιμος. Αναζητήστε ξεχωριστά υποστήριξη και για τον εαυτό σας. Το να απορροφάτε τον φόβο του ή της συντρόφου σας χωρίς διέξοδο δεν είναι βιώσιμο, και η δική σας ευεξία δεν είναι ζήτημα χαμηλής προτεραιότητας.
Οικονομική βοήθεια για τη διατήρηση της γονιμότητας: Τι να ρωτήσετε
Το ποιος καλύπτει το κόστος της διατήρησης της γονιμότητας και της φύλαξης του γεννητικού υλικού εξαρτάται από τον τόπο διαμονής σας και μπορεί να διαφέρει ακόμη και εντός της ίδιας χώρας: μια βρετανική μελέτη διαπίστωσε άνιση πρόσβαση για παιδιά και νέους με καρκίνο, η οποία συνδεόταν με την έλλειψη θεσμοθετημένης κρατικής χρηματοδότησης [15]. Ρωτήστε την ογκολογική σας ομάδα τι καλύπτει το σύστημα υγείας σας, αν κάποιος φιλανθρωπικός οργανισμός στη χώρα σας προσφέρει οικονομική ενίσχυση και αν η κλινική γονιμότητας παρέχει μειωμένες χρεώσεις σε άτομα με καρκίνο.
Το σημαντικότερο που πρέπει να γνωρίζετε: το χρονικό περιθώριο για δράση είναι μικρό. Η διατήρηση της γονιμότητας πρέπει να γίνει πριν ξεκινήσει η θεραπεία, επομένως οι συζητήσεις για τα οικονομικά πρέπει να γίνουν άμεσα. Ζητήστε από τον κοινωνικό λειτουργό ή τον συντονιστή υποστήριξης ασθενών του ογκολογικού σας κέντρου να εντοπίσει τοπικές επιλογές χρηματοδότησης. Αυτός ακριβώς είναι ο ρόλος τους.
Ερωτήσεις για τον ογκολόγο και τον μαιευτήρα σας
- Είναι εφικτή η διατήρηση της γονιμότητας πριν ξεκινήσει η θεραπεία μου και πόσο χρόνο έχουμε;
- Πώς θα επηρεάσει η συγκεκριμένη θεραπεία την ικανότητά μου να συλλάβω στο μέλλον;
- Αν είμαι ήδη έγκυος, ποιες θεραπείες είναι ασφαλείς στο τρίμηνο της κύησης που διανύω;
- Πόσο διάστημα συνιστάται να περιμένω μετά το τέλος της θεραπείας πριν προσπαθήσω να συλλάβω;
- Θα επηρεάσει ο καρκίνος ή η θεραπεία του την ασφάλεια μιας μελλοντικής εγκυμοσύνης;
- Ποιο μέλος της ομάδας φροντίδας μου ειδικεύεται στην αναπαραγωγική ογκολογία ή στη διατήρηση της γονιμότητας;
- Σε ποιους οργανισμούς υποστήριξης ή προγράμματα οικονομικής βοήθειας μπορείτε να με παραπέμψετε;
Οργανισμοί υποστήριξης και χρήσιμες πηγές
Μια προσεκτικά επιλεγμένη αφετηρία. Ζητήστε από την ομάδα κοινωνικής υπηρεσίας του ογκολογικού σας κέντρου να προσθέσει επιλογές που είναι διαθέσιμες στην περιοχή σας.
Η επικοινωνία με άλλους μπορεί να κάνει ουσιαστική διαφορά. Αυτός ο οδηγός για τις Ομάδες υποστήριξης για τον καρκίνο: Πώς βοηθούν και πώς να βρείτε μία εξηγεί πώς να βρείτε υποστήριξη από ανθρώπους με παρόμοιες εμπειρίες, ανάλογα με την κατάστασή σας. Αν αναζητάτε έναν πιο άμεσο χώρο συζήτησης, μπορείτε επίσης να γίνετε μέλος της κοινότητας BeatCancer στο Discord για να επικοινωνήσετε με άλλους που κατανοούν όσα περνάτε.
| Οργανισμός | Τι προσφέρει |
|---|---|
| Mummy's Star | Φιλανθρωπικός οργανισμός στο Ηνωμένο Βασίλειο και την Ιρλανδία για γυναίκες και άλλα άτομα που κυοφορούν με καρκίνο κατά τη διάρκεια ή κοντά στην περίοδο της εγκυμοσύνης, καθώς και για τους συντρόφους και τις οικογένειές τους |
| ESHRE πληροφορίες για ασθενείς | Από την Ευρωπαϊκή Εταιρεία Ανθρώπινης Αναπαραγωγής και Εμβρυολογίας, με ενημερωτικό υλικό που περιλαμβάνει ένα φυλλάδιο για τη διατήρηση της γονιμότητας στις γυναίκες, το οποίο καλύπτει την κατάψυξη ωαρίων, εμβρύων και ωοθηκικού ιστού |
| INCIP | Το Διεθνές Δίκτυο για τον Καρκίνο, την Υπογονιμότητα και την Εγκυμοσύνη, το οποίο προωθεί την έρευνα για τον καρκίνο στην εγκυμοσύνη και διατηρεί διεθνές μητρώο |
| Η ομάδα κοινωνικής υπηρεσίας του ογκολογικού σας κέντρου | Ρωτήστε συγκεκριμένα για τοπικές δυνατότητες χρηματοδότησης της διατήρησης της γονιμότητας και προγράμματα καθοδήγησης ασθενών |
Δεν χρειάζεται να επιλέξετε ανάμεσα στη μάχη με τον καρκίνο και στο μέλλον σας
Θέλουμε να κλείσουμε με ειλικρίνεια, όχι με ψεύτικη παρηγοριά. Αυτή είναι μία από τις δυσκολότερες καταστάσεις που μπορεί να αντιμετωπίσει ένας άνθρωπος. Ο καρκίνος και η εγκυμοσύνη (ή ο καρκίνος και η γονιμότητα) δεν θα έπρεπε να συνυπάρχουν στην ίδια πρόταση, κι όμως βρίσκεστε εδώ, επειδή συνυπάρχουν. Δεν υπάρχουν εύκολες απαντήσεις. Κάποιοι δρόμοι κλείνουν. Κάποιες εκδοχές του μέλλοντος παίρνουν διαφορετική μορφή από εκείνη που είχατε σχεδιάσει.
Ωστόσο, πολλές γυναίκες με καρκίνο λαμβάνουν θεραπεία κατά τη διάρκεια της εγκυμοσύνης και, στην πρώιμη παιδική ηλικία, τα παιδιά τους δεν έχουν παρουσιάσει διαφορές στην ανάπτυξη σε σχέση με παιδιά των οποίων οι μητέρες δεν είχαν καρκίνο [2][3]. Η δημιουργία οικογένειας μετά τον καρκίνο, με βιολογικά παιδιά ή με άλλον τρόπο, παραμένει εφικτή, ακόμη κι αν σήμερα δεν μπορείτε να τη φανταστείτε.
Κινηθείτε έγκαιρα για τη διατήρηση της γονιμότητάς σας. Συγκροτήστε μια ομάδα που συνδυάζει εξειδίκευση τόσο στην ογκολογία όσο και στην αναπαραγωγική ιατρική. Ζητήστε ψυχοκοινωνική υποστήριξη ως αναπόσπαστο μέρος της φροντίδας σας. Και να θυμάστε ότι το να διεκδικείτε το μέλλον σας παράλληλα με την υγεία σας δεν είναι εγωισμός. Σημαίνει ότι γνωρίζετε ξεκάθαρα τι έχει σημασία για εσάς. Και γι’ αυτό αξίζει να αγωνιστείτε.
Βιβλιογραφικές αναφορές
[1] Dalmartello, M., Negri, E., La Vecchia, C., Scarfone, G., Buonomo, B., Peccatori, F. A., & Parazzini, F. (2020). Συχνότητα καρκίνου που σχετίζεται με την εγκυμοσύνη: Συστηματική ανασκόπηση πληθυσμιακών μελετών. Cancers, 12(6), Άρθρο 1356. https://doi.org/10.3390/cancers12061356
[2] de Haan, J., Verheecke, M., Van Calsteren, K., Van Calster, B., Shmakov, R. G., Mhallem Gziri, M., Halaska, M. J., Fruscio, R., Lok, C. A. R., Boere, I. A., Zola, P., Ottevanger, P. B., de Groot, C. J. M., Peccatori, F. A., Dahl Steffensen, K., Cardonick, E. H., Polushkina, E., Rob, L., Ceppi, L., . . . Amant, F. (2018). Ογκολογική αντιμετώπιση και μαιευτικές και νεογνικές εκβάσεις σε γυναίκες με διάγνωση καρκίνου κατά την εγκυμοσύνη: Διεθνής μελέτη κοόρτης διάρκειας 20 ετών σε 1170 ασθενείς. The Lancet Oncology, 19(3), 337-346. https://doi.org/10.1016/S1470-2045(18)30059-7
[3] Amant, F., Vandenbroucke, T., Verheecke, M., Fumagalli, M., Halaska, M. J., Boere, I., Han, S., Mhallem Gziri, M., Peccatori, F., Rob, L., Lok, C., Witteveen, P., Voigt, J.-U., Naulaers, G., Vallaeys, L., Van den Heuvel, F., Lagae, L., Mertens, L., Claes, L., & Van Calsteren, K. (2015). Παιδιατρικές εκβάσεις μετά από διάγνωση καρκίνου στη μητέρα κατά την εγκυμοσύνη. New England Journal of Medicine, 373(19), 1824-1834. https://doi.org/10.1056/NEJMoa1508913
[4] Wolters, V., Heimovaara, J., Maggen, C., Cardonick, E., Boere, I., Lenaerts, L., & Amant, F. (2021). Διαχείριση της εγκυμοσύνης σε γυναίκες με καρκίνο. International Journal of Gynecological Cancer, 31(3), 314-322. https://doi.org/10.1136/ijgc-2020-001776
[5] Lambertini, M., Peccatori, F. A., Demeestere, I., Amant, F., Wyns, C., Stukenborg, J.-B., Paluch-Shimon, S., Halaska, M. J., Uzan, C., Meissner, J., von Wolff, M., Anderson, R. A., Jordan, K., & Επιτροπή Κατευθυντήριων Οδηγιών της ESMO. (2020). Διατήρηση της γονιμότητας και κυήσεις μετά τη θεραπεία σε ασθενείς με καρκίνο μετά την ήβη: Κατευθυντήριες οδηγίες κλινικής πρακτικής της ESMO. Annals of Oncology, 31(12), 1664-1678. https://doi.org/10.1016/j.annonc.2020.09.006
[6] Znaor, A., Skakkebæk, N. E., Rajpert-De Meyts, E., Laversanne, M., Kuliš, T., Gurney, J., Sarfati, D., McGlynn, K. A., & Bray, F. (2020). Προβλέψεις για την επίπτωση του καρκίνου των όρχεων στην Ευρώπη το 2010-2035: Αυξανόμενη επιβάρυνση παρά τη γήρανση του πληθυσμού. International Journal of Cancer, 147(3), 820-828. https://doi.org/10.1002/ijc.32810
[7] Lundberg, F. E., Stensheim, H., Ullenhag, G. J., Sahlgren, H. M., Lindemann, K., Fredriksson, I., & Johansson, A. L. V. (2024). Παράγοντες κινδύνου για την αυξανόμενη επίπτωση του καρκίνου που σχετίζεται με την εγκυμοσύνη στη Σουηδία: Πληθυσμιακή μελέτη. Acta Obstetricia et Gynecologica Scandinavica, 103(4), 669-683. https://doi.org/10.1111/aogs.14677
[8] Pierannunzio, D., Maraschini, A., Lopez, T., Donati, S., Amodio, R., Bianconi, F., Bruni, R., Castaing, M., Cirilli, C., Fantaci, G., Guarda, L., Iacovacci, S., Mangone, L., Mazzoleni, G., Mazzucco, W., Melcarne, A., Merlo, E., Parazzini, F., Peccatori, F. A., . . . Francisci, S. (2023). Καρκίνος και εγκυμοσύνη: Εκτιμήσεις στην Ιταλία από διαδικασίες διασύνδεσης εγγραφών μεταξύ μητρώων καρκίνου και της βάσης δεδομένων νοσοκομειακών εξιτηρίων. Cancers, 15(17), Άρθρο 4305. https://doi.org/10.3390/cancers15174305
[9] Johansson, A. L. V., Weibull, C. E., Fredriksson, I., & Lambe, M. (2019). Διαγνωστικές διαδρομές και αντιμετώπιση γυναικών με καρκίνο του μαστού που σχετίζεται με την εγκυμοσύνη (PABC): Δεν υπάρχουν ενδείξεις καθυστερήσεων στη θεραπεία μετά την πρώτη επαφή με τις υπηρεσίες υγείας. Breast Cancer Research and Treatment, 174(2), 489-503. https://doi.org/10.1007/s10549-018-05083-x
[10] Health Service Executive. (2025, 1 Φεβρουαρίου). Σημεία και συμπτώματα του καρκίνου. HSE.ie. https://www.hse.ie/conditions/cancer/signs-and-symptoms/
[11] Vandecaveye, V., Amant, F., Lecouvet, F., Van Calsteren, K., & Dresen, R. C. (2021). Απεικονιστικές μέθοδοι σε εγκύους ασθενείς με καρκίνο. International Journal of Gynecological Cancer, 31(3), 423-431. https://doi.org/10.1136/ijgc-2020-001779
[12] NHS. (2024, 2 Απριλίου). Θεραπεία για τον καρκίνο των όρχεων. https://www.nhs.uk/conditions/testicular-cancer/treatment/
[13] NHS. (2025, 31 Ιουλίου). Αίτια του καρκίνου του προστάτη. https://www.nhs.uk/conditions/prostate-cancer/causes/
[14] Kaltsas, A., Razos, N., Kratiras, Z., Deligiannis, D., Stavropoulos, M., Adamos, K., Zachariou, A., Dimitriadis, F., Sofikitis, N., & Chrisofos, M. (2025). Θεραπείες για τον καρκίνο του προστάτη και οι επιδράσεις τους στην ανδρική γονιμότητα: Μηχανισμοί και στρατηγικές μετριασμού. Journal of Personalized Medicine, 15(8), Άρθρο 360. https://doi.org/10.3390/jpm15080360
[15] Newton, H. L., Picton, H. M., Friend, A. J., Hayden, C. M., Brougham, M., Cox, R., Grandage, V., Kwok-Williams, M., Lane, S., Mitchell, R. T., Skinner, R., Wallace, W. H., Yeomanson, D., & Glaser, A. W. (2022). Ασυνέπειες στη διατήρηση της γονιμότητας για νέους με καρκίνο στο Ηνωμένο Βασίλειο. Archives of Disease in Childhood, 107(3), 265-270. https://doi.org/10.1136/archdischild-2021-321873
Ιατρική αποποίηση ευθύνης: Το παρόν άρθρο έχει εκπαιδευτικό σκοπό και δεν υποκαθιστά την εξατομικευμένη ιατρική συμβουλή από εξειδικευμένη ομάδα ογκολογίας ή αναπαραγωγικής ιατρικής. Τα θεραπευτικά πλάνα και οι επιλογές γονιμότητας ποικίλλουν σημαντικά ανάλογα με την ατομική διάγνωση, τον τύπο του καρκίνου, το στάδιο, την ηλικία και τη συνολική κατάσταση της υγείας. Να συζητάτε πάντα τη δική σας περίπτωση με τον ογκολόγο, τον μαιευτήρα ή τον ειδικό γονιμότητάς σας.
Αυτό το άρθρο προορίζεται αποκλειστικά για εκπαιδευτικούς σκοπούς και δεν αποτελεί ιατρική συμβουλή. Συμβουλεύεστε πάντα τον γιατρό σας ή άλλον εξειδικευμένο επαγγελματία υγείας για καθοδήγηση προσαρμοσμένη στην περίπτωσή σας.
Το περιεχόμενο αυτό δημιουργήθηκε στο πλαίσιο του έργου YARN, το οποίο συγχρηματοδοτήθηκε από το πρόγραμμα EU4Health την περίοδο 2025-2028 (συμφωνία επιχορήγησης αριθ. 101219053).
