Φόβος υποτροπής του καρκίνου και ενοχή του επιζώντος: Τα συναισθήματα για τα οποία κανείς δεν σας προειδοποιεί

Βασικά σημεία

• Είναι συχνό φαινόμενο. Σε ανάλυση του 2022 με 9.311 επιζώντες και ασθενείς με καρκίνο, περισσότεροι από τους μισούς είχαν βαθμολογία ίση ή μεγαλύτερη από το χαμηλότερο όριο που χρησιμοποίησαν οι ερευνητές για τον φόβο υποτροπής, και σχεδόν ένας στους πέντε είχε βαθμολογία ίση ή μεγαλύτερη από το υψηλότερο [1]. Το ότι τον νιώθετε δεν σημαίνει ότι δεν τα καταφέρνετε.
• Η ενοχή του επιζώντος είναι κι αυτή πραγματική. Μπορεί να νιώθετε ενοχή επειδή επιβιώσατε, επειδή δεν αισθάνεστε αρκετή ευγνωμοσύνη ή για όσα κόστισε η ασθένειά σας στους ανθρώπους γύρω σας.
• Τα δύο μπορούν να εμφανιστούν μαζί. Μπορεί να νιώθετε ανακούφιση και ενοχή για την ανακούφισή σας μέσα στο ίδιο απόγευμα.
• Η θετική σκέψη δεν θα το λύσει. Σε ανασκόπηση του 2019 που περιέλαβε 23 ελεγχόμενες δοκιμές, οι θεραπείες που αλλάζουν τον τρόπο με τον οποίο σχετίζεστε με τις σκέψεις σας, αντί να τις αμφισβητούν, είχαν μεγαλύτερη βραχυπρόθεσμη επίδραση στον φόβο υποτροπής από την παραδοσιακή γνωσιακή συμπεριφορική θεραπεία [2].
• Δεν χρειάζεται να φτάσετε στην αποδοχή. Είναι δυνατό να ζείτε και να λειτουργείτε, ακόμη κι αν φοβάστε.
• Αναγνωρίστε πότε χρειάζεται να ζητήσετε βοήθεια. Αν ο φόβος ή η ενοχή σάς εμποδίζουν να κοιμηθείτε, να βγείτε από το σπίτι ή να πάτε στα ραντεβού παρακολούθησης, τότε είναι η στιγμή να ζητήσετε εξειδικευμένη υποστήριξη.

Η θεραπεία τελειώνει. Οι άνθρωποι γύρω σας παίρνουν μια ανάσα. Κάποιος κλαίει από ανακούφιση. Κι εσείς κάθεστε εκεί, περιμένοντας να φύγει ο φόβος, θεωρώντας πως θα φύγει, αλλά δεν φεύγει.

Ο φόβος υποτροπής του καρκίνου είναι συχνός, ακόμη κι αν κανείς γύρω σας δεν τον αναφέρει. Μια ανάλυση του 2022 συγκέντρωσε δεδομένα από 46 μελέτες σε 13 χώρες, με 9.311 επιζώντες και ασθενείς στην κύρια ανάλυση [1]. Περισσότεροι από τους μισούς (58,8%) είχαν βαθμολογία ίση ή μεγαλύτερη από το χαμηλότερο όριο που χρησιμοποίησαν οι ερευνητές σε ένα τυποποιημένο ερωτηματολόγιο για τον φόβο υποτροπής, και σχεδόν ένας στους πέντε (19,2%) είχε βαθμολογία ίση ή μεγαλύτερη από το υψηλότερο [1]. Χωρίς παρέμβαση, αυτός ο φόβος τείνει να παραμένει σχετικά σταθερός με τον χρόνο, αντί να υποχωρεί [2].

Μαζί με αυτόν τον φόβο μπορεί να υπάρχει και κάτι άλλο: ενοχή. Ενοχή επειδή επιβιώσατε ενώ άλλοι όχι. Επειδή δεν νιώθετε αρκετή ευγνωμοσύνη. Επειδή φοβάστε ενώ υποτίθεται ότι θα έπρεπε να γιορτάζετε.

Αυτό το άρθρο δεν θα σας πει να σκέφτεστε θετικά ή να μετράτε όσα καλά έχετε στη ζωή σας. Είναι εδώ για να δώσει όνομα σε όσα ήδη νιώθετε και να σας προσφέρει κάτι πιο χρήσιμο από μια λίστα ασκήσεων αναπνοής.

Αν το διαβάζετε για κάποιον άλλο

Πριν μιλήσουμε για όσα βιώνουν οι άνθρωποι που έχουν επιβιώσει από τον καρκίνο, μια σύντομη σημείωση για τους ανθρώπους γύρω τους.

Αν ένας φίλος, ο σύντροφός σας ή ένα μέλος της οικογένειάς σας έχει ολοκληρώσει τη θεραπεία για τον καρκίνο και δεν ξέρετε τι να πείτε, δεν είστε οι μόνοι που δυσκολεύονται. Οι περισσότεροι θέλουν να βοηθήσουν. Παρ’ όλα αυτά, είναι εύκολο να πείτε κάτι που κλείνει τη συζήτηση χωρίς να το θέλετε.

Οι φράσεις που πληγώνουν περισσότερο είναι συνήθως εκείνες που έχουν σκοπό να καθησυχάσουν. Το «Τον νίκησες μία φορά, θα τον νικήσεις ξανά» λέει στον άνθρωπο αυτό ότι ο φόβος του είναι αβάσιμος. Το «Τουλάχιστον τον πρόλαβαν νωρίς» του λέει ότι αντιδρά υπερβολικά. Το «Πρέπει να σκέφτεσαι θετικά» του λέει να νιώθει διαφορετικά από ό,τι νιώθει. Όσο καλοπροαίρετες κι αν είναι, και οι τρεις μεταφέρουν το ίδιο μήνυμα: ο φόβος σου είναι το πρόβλημα και πρέπει να τον διορθώσεις.

Αυτό που βοηθά είναι πιο απλό. Ρωτήστε: «Θέλεις να μιλήσουμε γι’ αυτό ή προτιμάς να ξεχαστείς λίγο;» Έπειτα δεχτείτε όποια απάντηση κι αν πάρετε. Μείνετε δίπλα στον άνθρωπο αυτό μέσα στον φόβο του, χωρίς να προσπαθείτε να τον εξαλείψετε, και μην περιμένετε να δείχνει ότι αναρρώνει ή ότι νιώθει ευγνωμοσύνη.

Ο άνθρωπος για τον οποίο ανησυχείτε μπορεί να ξοδεύει πολλή ενέργεια για να διαχειρίζεται το άγχος όλων των άλλων για τον καρκίνο του, λέγοντάς τους ότι είναι καλά και αποσιωπώντας το πόσο φοβάται. Μπορείτε να βοηθήσετε χωρίς να προσθέτετε κι άλλο σε αυτό το βάρος.

Αν πιστεύετε ότι δυσκολεύεται περισσότερο απ’ όσο μπορεί να διαχειριστεί, εκφράστε με διακριτικότητα αυτό που παρατηρείτε: «Έχω παρατηρήσει ότι φαίνεται να περνάς πολύ δύσκολα. Θα σκεφτόσουν να μιλήσεις με κάποιον που ειδικεύεται σε αυτό;» Αυτό διαφέρει από ένα τελεσίγραφο. Αφήνει την πόρτα ανοιχτή.

Αν θέλετε περισσότερα λόγια που βοηθούν, αλλά και μια λίστα με όσα δεν βοηθούν, ο οδηγός μας για το τι να πείτε σε κάποιον με καρκίνο και τι να μην πείτε καλύπτει συζητήσεις, μηνύματα και κάρτες.

Το υπόλοιπο άρθρο απευθύνεται σε όσους ζουν με αυτόν τον φόβο. Φυσικά, μπορείτε να συνεχίσετε την ανάγνωση.

Φόβος υποτροπής του καρκίνου: τι είναι πραγματικά (και τι δεν είναι)

Ο φόβος υποτροπής του καρκίνου, που συχνά αναφέρεται με τη συντομογραφία FCR, έχει έναν ορισμό στον οποίο συμφώνησε μια ομάδα ειδικών: φόβος, ανησυχία ή προβληματισμός ότι ο καρκίνος μπορεί να επανεμφανιστεί ή να εξελιχθεί [3]. Οι ίδιοι ειδικοί τον περιγράφουν ως μια φυσιολογική αντίδραση στην εμπειρία του καρκίνου, η οποία μπορεί, από ένα σημείο και μετά, να γίνει πρόβλημα [3].

Ένας ορισμός, όμως, δεν αποτυπώνει το πώς βιώνεται αυτός ο φόβος. Μια πιο ειλικρινής εκδοχή είναι η εξής: το σώμα σας απέδειξε ότι μπορούσε να το πάθει αυτό. Έτσι, τώρα κάθε πόνος αποκτά διαφορετικό βάρος. Ένας βήχας που οποιοσδήποτε άλλος θα αγνοούσε γίνεται κάτι που καταγράφετε. Ένας πονοκέφαλος που κάποτε θα περνούσε απαρατήρητος τώρα διερευνάται σιωπηλά και προκαλεί έναν εξίσου σιωπηλό φόβο.

Δεν είναι το ίδιο με το γενικευμένο άγχος για την υγεία, ακόμη κι αν εξωτερικά μπορεί να μοιάζουν. Ο φόβος σας πηγάζει από κάτι που σας συνέβη πραγματικά. Αυτός είναι ένας λόγος για τον οποίο οι συμβουλές που βασίζονται στην αμφισβήτηση «παράλογων» σκέψεων μπορεί να μην ανταποκρίνονται στις ανάγκες σας. Ο Daniel Hall, ψυχολόγος στο Massachusetts General Hospital των ΗΠΑ, έχει επισημάνει ότι οι συνήθεις στρατηγικές γνωσιακής συμπεριφορικής θεραπείας (CBT), όπως η αναπλαισίωση των παράλογων φόβων, ενδέχεται να μη λειτουργούν και να κάνουν τους ανθρώπους που έχουν επιβιώσει από τον καρκίνο να νιώθουν ότι οι ανησυχίες τους δεν λαμβάνονται σοβαρά υπόψη, όταν η αβεβαιότητα με την οποία ζουν είναι πραγματική [4].

Χωρίς παρέμβαση, ο φόβος υποτροπής τείνει να παραμένει σχετικά σταθερός με την πάροδο του χρόνου [2]. Στην ανάλυση του 2022 καταγράφηκε σε διαφορετικούς τύπους καρκίνου, σε όλες τις ηπείρους και σε κάθε χρονικό σημείο μετά τη διάγνωση [1].

Ο Hall τον περιγράφει ως έναν κύκλο σωματικών συμπτωμάτων, συναισθηματικής δυσφορίας και αλλαγών στη συμπεριφορά, στον οποίο τα συναισθήματα και οι συμπεριφορές μπορούν να επιδεινώσουν τα σωματικά συμπτώματα και να συντηρήσουν τον φόβο [4]. Στην καθημερινή ζωή μπορεί να μοιάζει κάπως έτσι. Ένα τσίμπημα, ένα εξόγκωμα ή ένα κύμα κόπωσης πυροδοτεί τον φόβο. Ο φόβος σάς ωθεί να αναζητήσετε καθησυχασμό, οπότε ψάχνετε στο διαδίκτυο, ελέγχετε το σώμα σας ή τηλεφωνείτε ξανά στον γιατρό. Νιώθετε καλύτερα για λίγο. Ύστερα, η επόμενη αίσθηση σας αναστατώνει περισσότερο.

Ο FCR εκτείνεται σε ένα φάσμα. Μια ανασκόπηση 87 ποιοτικών μελετών τον περιέγραψε ως ένα συνεχές που εκτείνεται από προσαρμοστικές έως δυσπροσαρμοστικές αντιδράσεις [5]. Για κάποιους ανθρώπους είναι ένας χαμηλός θόρυβος στο παρασκήνιο. Για άλλους διαταράσσει τον ύπνο, επιβαρύνει τις σχέσεις και κάνει την καθημερινή ζωή να μοιάζει προσωρινή. Και τα δύο άκρα είναι πραγματικά και αξίζουν προσοχή.

Η συναισθηματική πορεία μετά τη διάγνωση καρκίνου δεν είναι ευθύγραμμη

Πιθανότατα έχετε ακούσει για τα «στάδια του πένθους», την ιδέα ότι τα συναισθήματα περνούν από μια σταθερή σειρά βημάτων και καταλήγουν στην αποδοχή. Είναι ένα τακτοποιημένο μοντέλο. Τα συναισθήματά σας μετά τη διάγνωση δεν χρειάζεται να το ακολουθούν.

Μπορεί να συνυπάρχουν, να αλλάζουν κατεύθυνση και να επανέρχονται. Την Τρίτη μπορεί να νιώθετε αποδοχή και την Τετάρτη τρόμο. Μπορεί να αισθάνεστε καλά για τρεις μήνες και μετά να καταρρεύσετε σε μια εξέταση αίματος ρουτίνας, έναν χρόνο μετά το τέλος της θεραπείας.

Αντί για την κατάρρευση που ίσως περιμένετε, στην αρχή μπορεί να νιώσετε ένα μούδιασμα. Είναι μια παράξενη κατάσταση, στην οποία παραμένετε λειτουργικοί: πηγαίνετε στα ραντεβού, κάνετε ερωτήσεις και παίρνετε αποφάσεις, ενώ συναισθηματικά δεν επεξεργάζεστε σχεδόν τίποτα. Μπορεί να μοιάζει με έναν τρόπο να αντεπεξέλθετε σε κάτι πολύ μεγάλο για να το αφομοιώσετε μονομιάς. Φαίνεται σαν να τα βγάζετε πέρα. Ίσως όμως να μην είναι έτσι, όχι ακόμη.

Η κατάρρευση μπορεί να έρθει αργότερα, μερικές φορές ακριβώς τη στιγμή που όλοι γύρω σας έχουν πάρει μια ανάσα ανακούφισης. Η θεραπεία τελειώνει. Τα ραντεβού αραιώνουν. Το δίκτυο υποστήριξής σας θεωρεί ότι η κρίση έχει περάσει. Τότε είναι που μένετε μόνοι με όσα σας συνέβησαν, με το τι μπορεί να σημαίνουν και με το τι υποτίθεται ότι πρέπει να κάνετε τώρα με όλα αυτά.

Αν έχετε πιάσει τον εαυτό σας να αναζητά τα συναισθηματικά στάδια της διάγνωσης καρκίνου μήνες ή χρόνια μετά τη θεραπεία, πιθανότατα δεν ψάχνατε πληροφορίες. Θέλατε κάποιος να δώσει όνομα σε αυτό που νιώθατε και να σας πει ότι είναι κατανοητό. Ο οδηγός μας για τα συναισθηματικά στάδια της διάγνωσης καρκίνου και τι να περιμένετε εξετάζει αυτή την πορεία με περισσότερες λεπτομέρειες, καθώς και το πότε αξίζει να αναζητήσετε επαγγελματική υποστήριξη.

Είναι πράγματι κατανοητό. Ο χρόνος που χρειάζεστε είναι δικός σας, όχι οποιουδήποτε άλλου.

Τα ερεθίσματα για τα οποία κανείς δεν σε προετοιμάζει

Το να αναγνωρίσεις τι πυροδοτεί τον φόβο σου δεν θα το εξαφανίσει, αλλά μπορεί να μειώσει τη δύναμή του. Μόλις καταλάβεις τι τον ενεργοποιεί, μπορείς να προετοιμαστείς αντί να αιφνιδιάζεσαι.

Άγχος των απεικονιστικών εξετάσεων: ο φόβος γύρω από τις εξετάσεις παρακολούθησης

Το άγχος των απεικονιστικών εξετάσεων είναι η ψυχική δυσφορία ή το άγχος που νιώθουν οι άνθρωποι με καρκίνο πριν, κατά τη διάρκεια και μετά τις απεικονιστικές εξετάσεις [6].

Ο όρος μπορεί να ακούγεται ανεπίσημος, αλλά οι ερευνητές τον αντιμετωπίζουν σοβαρά. Μια ανασκόπηση του 2023 διαπίστωσε ότι οι άνθρωποι περιέγραφαν την αναμονή από την εξέταση μέχρι τα αποτελέσματά της ως ιδιαίτερα αγχωτική και ότι αυτή η περίοδος επανέρχεται ξανά και ξανά για όσους έχουν επιβιώσει από τον καρκίνο [6]. Ορισμένοι ανέφεραν ότι το άγχος δεν υποχωρούσε με τον χρόνο [6].

Ένα καθαρό αποτέλεσμα δεν φέρνει πάντα την ανακούφιση που θα περίμενες. Αν η επόμενη εξέταση έχει ήδη προγραμματιστεί, η αντίστροφη μέτρηση μπορεί να ξεκινήσει σχεδόν αμέσως. Έχεις κερδίσει έξι μήνες αβεβαιότητας, όχι έξι μήνες ασφάλειας.

Τίποτα από αυτά δεν είναι παράλογο. Έτσι μπορεί να νιώθει κανείς όταν ζει με πραγματική, διαρκή αβεβαιότητα. Αν οι ημέρες των εξετάσεων σε αποσυντονίζουν ή ένα καθαρό αποτέλεσμα σου αφήνει μεγαλύτερο αίσθημα κενού απ’ όσο περίμενες, αυτό δεν σημαίνει ότι διαχειρίζεσαι λάθος τη ζωή μετά τον καρκίνο.

Άλλα ερεθίσματα και γιατί σε αιφνιδιάζουν

Το ίδιο σου το σώμα μπορεί να είναι το ισχυρότερο ερέθισμα και εκείνο που οι άλλοι δυσκολεύονται περισσότερο να κατανοήσουν. Το να ελέγχεις ξανά και ξανά έναν βήχα ή έναν πονοκέφαλο μπορεί να μοιάζει με υποχονδρία. Όμως πίσω από την ανησυχία σου υπάρχει ένα πραγματικό ιστορικό. Ο συνεχής έλεγχος του σώματος, μαζί με την αναζήτηση διαβεβαιώσεων και την αποφυγή, συγκαταλέγεται στους τρόπους αντιμετώπισης που οι ειδικοί αναφέρουν ως χαρακτηριστικά του φόβου υποτροπής όταν αυτός εξελίσσεται σε κλινικό πρόβλημα [3]. Η ένταση έχει αυξηθεί, και δεν το επέλεξες εσύ.

Μπορεί να σε αιφνιδιάσουν και διάφορες υπενθυμίσεις: η διάγνωση ενός φίλου, μια είδηση, μια τηλεοπτική διαφήμιση ή η επέτειος της ημέρας που έμαθες τη διάγνωσή σου, ξεκίνησες θεραπεία ή άκουσες ότι δεν υπήρχαν πια ενδείξεις καρκίνου. Σε μια ανασκόπηση 87 ποιοτικών μελετών, ορισμένοι επιζώντες περιέγραψαν τον φόβο τους με όρους που παραπέμπουν σε ψυχικό τραύμα, όπως έντονες αντιδράσεις σε ερεθίσματα ή αναμνήσεις που σχετίζονται με τον καρκίνο [5]. Μια τέτοια υπενθύμιση μπορεί μέσα σε λίγα λεπτά να ανατρέψει μια εβδομάδα σταθερότητας, ακόμη και χρόνια μετά τη θεραπεία.

Ενοχή του επιζώντος: το συναίσθημα που δεν βρίσκει εύκολα τη θέση του

Η ενοχή του επιζώντος είναι υπαρκτή, ακόμη κι αν κανείς δεν σας είχε προειδοποιήσει γι’ αυτήν. Σε μια έρευνα στις ΗΠΑ με 108 επιζώντες από καρκίνο του πνεύμονα, το 55% δήλωσε ότι είχε βιώσει ενοχή του επιζώντος σε σχέση με τον καρκίνο του [7]. Η μελέτη αφορούσε μόνο έναν τύπο καρκίνου, επομένως δεν μπορεί να δείξει πόσο συχνή είναι συνολικά η ενοχή του επιζώντος. Δείχνει, όμως, ότι πολλοί άλλοι νιώθουν όπως εσείς.

Μπορεί να πάρει διάφορες μορφές, και αξίζει να τις αναφέρουμε ξεχωριστά.

Υπάρχει η ενοχή επειδή ζείτε ενώ κάποιος άλλος πέθανε. Αν συμμετείχατε σε μια ομάδα υποστήριξης ή γνωρίζατε κάποιον με καρκίνο παρόμοιο με τον δικό σας και εκείνος πέθανε, η ενοχή επειδή εσείς είστε ακόμη εδώ μπορεί να είναι βαθιά και να σας μπερδεύει. Δεν υπάρχει λογική σε αυτό, και το ξέρετε. Κι όμως, παραμένει.

Υπάρχει η ενοχή επειδή δεν νιώθετε αρκετή ευγνωμοσύνη. Η ζωή μετά τον καρκίνο συνοδεύεται από πολλές προσδοκίες: ότι θα βγείτε από αυτή την εμπειρία με περισσότερη σοφία, ότι θα ζείτε περισσότερο το παρόν, ότι θα εκτιμάτε περισσότερο τα μικρά πράγματα. Κάποιοι πράγματι νιώθουν έτσι. Άλλοι νιώθουν εξάντληση, φόβο και θυμό, και έπειτα ενοχή επειδή δεν νιώθουν ευγνωμοσύνη. Μπορεί να πιάσετε τον εαυτό σας να σκέφτεται: «Κανονικά θα έπρεπε να νιώθω ότι στάθηκα τυχερός». Η απόσταση ανάμεσα σε όσα υποτίθεται ότι πρέπει να νιώθετε και σε όσα πραγματικά νιώθετε είναι από μόνη της μια μορφή πόνου.

Υπάρχει η ενοχή της «ευκολότερης» διάγνωσης. Αν ο καρκίνος σας εντοπίστηκε νωρίς ή η θεραπεία σας ήταν ηπιότερη από κάποιου άλλου, μπορεί να νιώθετε ότι δεν δικαιούστε να φοβάστε. Ωστόσο, στην ανάλυση του 2022, ο φόβος της υποτροπής εμφανίστηκε σε όλους τους τύπους καρκίνου που μελετήθηκαν και σε κάθε χρονικό σημείο μετά τη διάγνωση [1]. Ένας «ηπιότερος» καρκίνος δεν σας απαλλάσσει από αυτόν.

Και υπάρχει η ενοχή για όσα κόστισε ο καρκίνος στους ανθρώπους γύρω σας. Ο άνθρωπός σας που ανέλαβε τα πάντα. Ο γονιός που διέσχισε αεροπορικώς τη χώρα για να κάθεται σε αίθουσες αναμονής. Οι φίλοι που σας έβλεπαν να υποφέρετε. Μπορεί να κουβαλάτε ενοχή για μια αναστάτωση που ποτέ δεν επιλέξατε.

Αυτές οι μορφές ενοχής δεν αναιρούν η μία την άλλη, ούτε αναιρούν τον φόβο. Μπορεί να σας τρομάζει η πιθανότητα να επιστρέψει ο καρκίνος και να νιώθετε ενοχή που φοβάστε, την ίδια ακριβώς Τρίτη το απόγευμα. Στη ζωή μετά τον καρκίνο μπορούν να συνυπάρχουν και τα δύο.

Προπαρασκευαστικό πένθος: πενθώντας για ένα μέλλον που δεν έχει έρθει ακόμη

Η ενοχή του επιζώντος τείνει να στρέφεται προς το παρελθόν. Το προπαρασκευαστικό πένθος στρέφεται μπροστά, προς το μέλλον που φοβάστε ότι θα χάσετε.

Προπαρασκευαστικό πένθος σημαίνει να πενθείτε μια απώλεια πριν αυτή συμβεί. Πενθείτε τα σχέδιά σας, την αίσθηση ασφάλειας και τη ζωή που περιμένατε να έχετε, προτού μάθετε αν πράγματι έχετε χάσει κάτι από αυτά.

Μπορεί να ξεκινήσει κατά τη διάρκεια της ενεργού θεραπείας, όχι μόνο μετά από αυτήν. Ενώ βρίσκεστε ακόμη στη δίνη της, μπορεί να πενθείτε για τη γονιμότητά σας που δεν ξέρετε αν θα διατηρηθεί, για τον τρόπο με τον οποίο η θεραπεία αλλάζει την εμφάνισή σας, για μια επαγγελματική πορεία σε αναμονή ή για μια σχέση που δοκιμάζεται σκληρά. Πενθείτε γι’ αυτά ενώ παλεύετε για τη ζωή σας, και αυτή η αντίφαση είναι εξαντλητική με έναν τρόπο που δύσκολα εξηγείται σε όποιον δεν την έχει βιώσει.

Το να πενθείτε για ένα πιθανό μέλλον δεν σημαίνει ότι έχετε παραιτηθεί. Αξίζει να του δώσετε εξίσου χώρο με οτιδήποτε άλλο βιώνετε.

Θέλετε να εμβαθύνετε; Το βίντεό μας για την ψυχική υγεία στη ζωή μετά τον καρκίνο προσφέρει συμβουλές από την ψυχολογία και την κοινωνική εργασία για την προστασία της ψυχικής σας υγείας κατά τη διάρκεια και μετά τη θεραπεία, μεταξύ άλλων για το πότε να αναζητήσετε επαγγελματική βοήθεια και πώς να δημιουργήσετε ένα δίκτυο υποστήριξης.

Οι νεαροί ενήλικες που έχουν επιβιώσει από καρκίνο κουβαλούν ένα ιδιαίτερο συναισθηματικό βάρος

Η διάγνωση καρκίνου στα 25 δεν είναι η ίδια εμπειρία με τη διάγνωση στα 55.

Αυτό δεν μειώνει τη σημασία καμίας από τις δύο. Μια κοινή ομάδα εργασίας της Ευρωπαϊκής Εταιρείας Ιατρικής Ογκολογίας (ESMO) και της Ευρωπαϊκής Εταιρείας Παιδιατρικής Ογκολογίας (SIOPE) ορίζει ως εφήβους και νεαρούς ενήλικες με καρκίνο τα άτομα ηλικίας 15 έως 39 ετών [8]. Για τους νεαρούς ενήλικες αυτής της ομάδας, ο καρκίνος συγκρούεται με καταστάσεις που οι μεγαλύτεροι σε ηλικία επιζώντες συνήθως δεν αντιμετωπίζουν ταυτόχρονα.

Οι συνομήλικοί σου ολοκληρώνουν τις σπουδές τους, ξεκινούν την επαγγελματική τους πορεία, ερωτεύονται, κάνουν παιδιά. Εσύ πηγαίνεις σε ιατρικά ραντεβού, διαχειρίζεσαι παρενέργειες και προσπαθείς να αποφασίσεις σε ποιον να μιλήσεις και πώς να εξηγήσεις τι έχει αλλάξει. Η σύγκρουση ανάμεσα στη ζωή που περίμενες και σε εκείνη που ζεις είναι μια ξεχωριστή μορφή πένθους.

Η σύγκριση με τους άλλους είναι αδιάκοπη και σε μεγάλο βαθμό αόρατη. Το να βλέπεις φίλους να φτάνουν σε ορόσημα που δεν ξέρεις αν θα φτάσεις εσύ έχει διαφορετικό βάρος στα 27 απ’ ό,τι στα 57. Ο φόβος της υποτροπής τείνει επίσης να είναι εντονότερος στις μικρότερες ηλικίες: στην ανάλυση του 2022, μειωνόταν με την ηλικία [1]. Στα 25, δεν είναι μόνο φόβος για την ασθένεια. Είναι φόβος για τις δεκαετίες που δεν έχεις ζήσει ακόμη.

Μπορεί να νιώθεις ενοχές επειδή επιβαρύνεις τους γονείς σου, που αναδιοργάνωσαν τη ζωή τους, ή για το βάρος που σηκώνει ο άνθρωπος που είναι δίπλα σου, χωρίς να έχει επιλέξει αυτή την κατάσταση. Μπορεί να νιώθεις ενοχές για φίλους που απομακρύνθηκαν και να μην ξέρεις αν πρέπει να τους κατηγορήσεις.

Έπειτα υπάρχει το ζήτημα της ταυτότητας, που έτσι κι αλλιώς είναι αρκετά δύσκολο στη δεκαετία των είκοσι: ποιος άνθρωπος είμαι τώρα; Ο καρκίνος αλλάζει τη σχέση σου με το σώμα σου, τα σχέδιά σου και την αίσθησή σου για το τι είναι εφικτό. Το να προσπαθείς να βγάλεις άκρη με όλα αυτά, ενώ ακόμη ανακαλύπτεις ποιος άνθρωπος είσαι, είναι πραγματικά δύσκολο.

Αν βρίσκεσαι στη νεαρή ενήλικη ζωή και αναζητάς τον δρόμο σου μετά τον καρκίνο, δεν χρειάζεται να το κάνεις σε χώρους σχεδιασμένους για ανθρώπους μιας μεγαλύτερης γενιάς. Η διαδικτυακή κοινότητά μας για νέους που επηρεάζονται από τον καρκίνο είναι ένας χώρος όπου μπορείς να συζητήσεις όσα σε απασχολούν με ανθρώπους που καταλαβαίνουν, ενώ το άρθρο μας για τις γνωριμίες μετά τον καρκίνο καλύπτει το πότε να μοιραστείς το ιστορικό σου, πώς να θέτεις όρια και πώς να χτίζεις νέες σχέσεις.

Τι βοηθά πραγματικά και τι επιδεινώνει αθόρυβα την κατάσταση

Τι τείνει να επιδεινώνει τον φόβο της υποτροπής

Ας ξεκινήσουμε από εδώ, γιατί είναι το κομμάτι για το οποίο κανείς δεν μιλά ανοιχτά.

Ορισμένα από όσα κάνετε αυθόρμητα όταν ο φόβος κορυφώνεται μπορούν να τον συντηρούν. Η αποφυγή, η αναζήτηση διαβεβαιώσεων και ο έλεγχος του σώματος περιλαμβάνονται στα χαρακτηριστικά που χρησιμοποιούν οι ειδικοί για να περιγράψουν τον φόβο της υποτροπής όταν έχει εξελιχθεί σε κλινικό πρόβλημα [3]. Αυτές οι συμπεριφορές μοιάζουν λογικές εκείνη τη στιγμή και το να καταφεύγετε σε αυτές δεν είναι ελάττωμα του χαρακτήρα σας. Απλώς βοηθά να γνωρίζετε πώς λειτουργούν.

Η αναζήτηση συμπτωμάτων στο Google είναι το προφανές παράδειγμα. Όταν κάτι δεν φαίνεται να πηγαίνει καλά, η ενστικτώδης αντίδραση είναι να μάθετε περισσότερα. Βρίσκετε παθήσεις που ταιριάζουν, στατιστικά στοιχεία, αναρτήσεις σε φόρουμ από ανθρώπους που δεν είχαν καλή έκβαση. Το άγχος εκτοξεύεται και ψάχνετε ξανά. Ο Hall το λέει ξεκάθαρα: οι περισσότερες πληροφορίες συνήθως δεν κατευνάζουν την αβεβαιότητα για την υγεία σας. Την αυξάνουν [4]. Επισημαίνει επίσης ότι η εξήγηση του κινδύνου υποτροπής σε κάποιον δεν αποτελεί τεκμηριωμένη θεραπεία για αυτόν τον φόβο [4].

Η επανειλημμένη αναζήτηση διαβεβαιώσεων λειτουργεί με τον ίδιο τρόπο. Τηλεφωνείτε ξανά στον γιατρό. Ρωτάτε ξανά τον άνθρωπό σας αν είναι κάτι ανησυχητικό. Νιώθετε καλύτερα για μία ή δύο ημέρες και μετά χρειάζεστε ξανά διαβεβαιώσεις.

Η αποφυγή των ραντεβού παρακολούθησης είναι το άλλο άκρο του ίδιου μοτίβου. Αν ο φόβος πριν από μια απεικονιστική εξέταση είναι τόσο έντονος ώστε η παράλειψή της να μοιάζει ευκολότερη, μιλήστε στην ομάδα φροντίδας σας αντί να μην εμφανιστείτε χωρίς να πείτε τίποτα.

Προσεγγίσεις αντιμετώπισης που υποστηρίζονται από επιστημονικά δεδομένα

Όταν καταλάβετε τι συντηρεί τον φόβο, οι προσεγγίσεις που βοηθούν γίνονται πιο κατανοητές. Πολλές από αυτές δεν προσπαθούν να εξαλείψουν την αβεβαιότητα. Αλλάζουν τον τρόπο με τον οποίο σχετίζεστε μαζί της.

Η ψυχολογική θεραπεία βοηθά, αν και τα αποτελέσματα είναι μέτρια. Μια ανασκόπηση του 2019 που συμπεριέλαβε 23 ελεγχόμενες μελέτες διαπίστωσε μικρή αλλά σταθερή επίδραση στον φόβο της υποτροπής αμέσως μετά τη θεραπεία, ενώ μια μικρή επίδραση παρέμενε και κατά την επανεκτίμηση [2].

Ο προγραμματισμός χρόνου για ανησυχία μπορεί να ακούγεται παράδοξος. Ορίζετε μια σταθερή ώρα κάθε μέρα για να σκεφτείτε διεξοδικά τους φόβους σας και, εκτός αυτού του διαστήματος, τους βάζετε στην άκρη: «Θα το σκεφτώ στις 4 το απόγευμα». Αυτή η τεχνική, που ονομάζεται αναβολή της ανησυχίας, δεν αφορά αποκλειστικά τον καρκίνο. Σε μια μικρή μελέτη από ερευνητές στη Γερμανία, μείωσε την ανησυχία σε άτομα με γενικευμένη αγχώδη διαταραχή σε σύγκριση με άτομα σε λίστα αναμονής [9].

Η ενσυνειδητότητα και η χαλάρωση υποστηρίζονται από δεδομένα κλινικών μελετών σε άτομα με καρκίνο. Σε μια τυχαιοποιημένη μελέτη με 245 άτομα με καρκίνο και ψυχολογική δυσφορία, η γνωσιακή θεραπεία βασισμένη στην ενσυνειδητότητα μείωσε τον φόβο της υποτροπής, είτε το πρόγραμμα γινόταν διά ζώσης είτε διαδικτυακά [10]. Ο Hall αναφέρει επίσης την πρόκληση της απόκρισης χαλάρωσης μέσω βαθιών αναπνοών και διαλογισμού ως μία από τις δεξιότητες που υποστηρίζονται από έρευνες [4].

Η σωματική κίνηση έχει σημασία, αν και ίσως όχι με τον τρόπο που φαντάζεστε. Ως προς τη διάθεση, η επίδραση είναι μικρότερη απ’ όσο ίσως ελπίζετε: συγκεντρωτικά δεδομένα από 26 μελέτες άσκησης έδειξαν συνολικά πολύ μικρές επιδράσεις στα συμπτώματα κατάθλιψης και άγχους, με μεγαλύτερα οφέλη για όσους είχαν εξαρχής μέτρια έως σοβαρά συμπτώματα [11]. Τα πιο εντυπωσιακά στοιχεία αφορούν την έκβαση της νόσου. Σε μια μεγάλη μελέτη για τον καρκίνο του παχέος εντέρου, τα άτομα που ακολούθησαν ένα οργανωμένο τριετές πρόγραμμα άσκησης μετά τη χημειοθεραπεία είχαν σημαντικά μεγαλύτερη επιβίωση χωρίς νόσο από εκείνα που έλαβαν υλικό αγωγής υγείας [12]. Ο ύπνος έχει επίσης σημασία, οπότε, αν ο φόβος δεν σας αφήνει να κοιμηθείτε, συζητήστε το με την ομάδα φροντίδας σας.

Η θετική ψυχολογία έχει θέση δίπλα σε όλα αυτά, όχι στη θέση τους. Ο Hall προτείνει ότι στρατηγικές όπως η δημιουργική έκφραση, το χιούμορ και η καταγραφή όσων εκτιμάτε μπορεί επίσης να είναι χρήσιμες [4]. Τίποτα από αυτά δεν σημαίνει εξαναγκασμένη θετικότητα. Απλώς φροντίζετε να μην κυριαρχεί μόνο ο φόβος στο συναισθηματικό σας τοπίο.

Οργανωμένα προγράμματα που εστιάζουν στον φόβο της υποτροπής επίσης δοκιμάζονται. Στο Massachusetts General Hospital, η ομάδα του Hall ανέπτυξε το IN FOCUS, το οποίο συνδυάζει γνωσιακές συμπεριφορικές δεξιότητες, τεχνικές νου-σώματος και δεξιότητες θετικής ψυχολογίας, και έχει πραγματοποιήσει μια πρώτη πιλοτική τυχαιοποιημένη μελέτη με 64 επιζώντες από καρκίνο [4]. Ήταν μια μικρή πιλοτική μελέτη, επομένως αποτελεί ένα πρώτο βήμα. Στην Ολλανδία, η μελέτη SWORD πρόσφερε σε επιζώντες από καρκίνο του μαστού, του προστάτη και του παχέος εντέρου και ορθού, με έντονο φόβο υποτροπής, μια μικτή μορφή γνωσιακής συμπεριφορικής θεραπείας: πέντε συνεδρίες διά ζώσης και τρεις σύντομες διαδικτυακές συνεδρίες συμβουλευτικής. Κατά τη διάρκεια 15 μηνών παρακολούθησης, ανέφεραν σημαντικά χαμηλότερο φόβο υποτροπής από τα άτομα που έλαβαν τη συνήθη φροντίδα [13].

Πότε να ζητήσετε εξειδικευμένη υποστήριξη

Υπάρχει διαφορά ανάμεσα στον φόβο υποτροπής του καρκίνου που δυσκολεύει τη ζωή σας και στον φόβο που την κυριεύει.

Ένας βαθμός φόβου είναι συνηθισμένος [1]. Μπορεί να αποτελεί πάντα μέρος της ζωής σας σε κάποιον βαθμό, και ο στόχος δεν είναι να εξαφανιστεί.

Το να κυριεύει τη ζωή σας εκδηλώνεται με πιο συγκεκριμένους τρόπους: να παραλείπετε τα ραντεβού παρακολούθησης επειδή το άγχος είναι υπερβολικό, να μην κοιμάστε καλά για εβδομάδες, να πανικοβάλλεστε με συνηθισμένες σωματικές αισθήσεις ή να απομακρύνεστε από τις σχέσεις ή την εργασία σας επειδή ο φόβος καταλαμβάνει τόσο μεγάλο χώρο. Οι ειδικοί περιγράφουν τον κλινικά σημαντικό φόβο υποτροπής με παρόμοιους όρους: επίμονη ενασχόληση, ανησυχία ή παρεισφρητικές σκέψεις, μη βοηθητικοί τρόποι αντιμετώπισης όπως η αποφυγή ή ο συνεχής έλεγχος, δυσκολία στην καθημερινή λειτουργικότητα, έντονη ψυχική δυσφορία και δυσκολία στον σχεδιασμό του μέλλοντος [3]. Αν ο φόβος ή η ενοχή του επιζώντος σας επηρεάζει με κάποιον από αυτούς τους τρόπους, αυτό είναι το σημάδι ότι χρειάζεται να αναζητήσετε εξειδικευμένη υποστήριξη. Δεν είναι προσωπική αποτυχία και δεν σημαίνει ότι «δεν έχετε αρκετή δύναμη».

Δεν είναι όλες οι μορφές υποστήριξης ψυχικής υγείας ίδιες. Μια γενική παραπομπή σε σύμβουλο ψυχικής υγείας μπορεί να βοηθήσει, μπορεί και όχι. Οι ψυχοογκολόγοι ειδικεύονται στην ψυχολογική πλευρά του καρκίνου, ενώ οι κοινωνικοί λειτουργοί ογκολογίας που εργάζονται σε ογκολογικά κέντρα γνωρίζουν καλά τις συναισθηματικές και πρακτικές πλευρές της ασθένειας. Όταν ζητάτε υποστήριξη, αξίζει να ζητήσετε κάποιον με εμπειρία στη ζωή μετά τον καρκίνο.

Σημασία έχει και το είδος της θεραπείας. Η παραδοσιακή γνωσιακή συμπεριφορική θεραπεία (CBT) λειτουργεί εντοπίζοντας και αμφισβητώντας μη βοηθητικές σκέψεις. Στην περίπτωση του φόβου υποτροπής, η σκέψη ότι ο καρκίνος μπορεί να επιστρέψει δεν είναι παράλογη, και όταν σας ζητούν να την αντικρούσετε, μπορεί να νιώθετε ότι υποτιμούν την ανησυχία σας. Στην ανασκόπηση του 2019, οι νεότερες μορφές CBT που εστιάζουν στον τρόπο με τον οποίο σχετίζεστε με τις σκέψεις και τα συναισθήματά σας είχαν καλύτερα βραχυπρόθεσμα αποτελέσματα από την παραδοσιακή CBT [2].

Αν δεν υπάρχει διαθέσιμη εξειδικευμένη υποστήριξη κοντά σας, ρωτήστε για διαδικτυακές επιλογές. Στην παραπάνω μελέτη ενσυνειδητότητας, το διαδικτυακό πρόγραμμα μείωσε επίσης τον φόβο υποτροπής [10], ενώ το πρόγραμμα SWORD συνδύαζε διά ζώσης συνεδρίες με διαδικτυακές συνεδρίες συμβουλευτικής [13]. Το άρθρο μας Τι σημαίνει να είσαι επιζών του καρκίνου; καλύπτει επίσης τη συναισθηματική πλευρά της ζωής μετά τον καρκίνο και παραπέμπει σε πηγές υποστήριξης.

Επιτρέπεται να νιώθετε όλα αυτά τα συναισθήματα

Αν έχετε διαβάσει μέχρι εδώ, πιθανότατα το βιώνετε τώρα, δεν το παρατηρείτε από απόσταση.

Χωρίς υποστήριξη, ο φόβος υποτροπής του καρκίνου τείνει να παραμένει σταθερός αντί να υποχωρεί [2]. Με την κατάλληλη υποστήριξη μπορεί να μειωθεί: η ψυχολογική θεραπεία τον περιορίζει και, στην ανασκόπηση του 2019, ένα μικρό όφελος διατηρούνταν ακόμη κατά την επανεκτίμηση [2]. Ούτε η ενοχή του επιζώντος υποχωρεί βάσει χρονοδιαγράμματος. Ο ρεαλιστικός στόχος είναι αυτά τα συναισθήματα να καταλαμβάνουν λιγότερο χώρο, όχι να εξαφανιστούν.

Δεν χρειάζεται να νιώθετε καλύτερα απ’ ό,τι νιώθετε αυτή τη στιγμή. Δεν χρειάζεται να νιώθετε ευγνωμοσύνη. Δεν χρειάζεται να έχετε βρει κάποιο δίδαγμα μέσα από όλο αυτό.

Αν κάποια ενότητα αυτού του άρθρου σάς φάνηκε αρκετά οικεία ώστε να τη μοιραστείτε, αυτό θα μπορούσε να είναι το επόμενο βήμα σας: με την ομάδα φροντίδας σας, με έναν σύμβουλο ψυχικής υγείας ή με κάποιο άλλο άτομο που έχει επιβιώσει από τον καρκίνο και καταλαβαίνει ήδη τι εννοείτε. Η διαδικτυακή κοινότητά μας είναι γεμάτη ανθρώπους που σας καταλαβαίνουν.

Βιβλιογραφικές αναφορές

[1] Luigjes-Huizer, Y. L., Tauber, N. M., Humphris, G., Kasparian, N. A., Lam, W. W. T., Lebel, S., Simard, S., Smith, A. B., Zachariae, R., Afiyanti, Y., Bell, K. J. L., Custers, J. A. E., de Wit, N. J., Fisher, P. L., Galica, J., Garland, S. N., Helsper, C. W., Jeppesen, M. M., Liu, J., . . . van der Lee, M. L. (2022). Ποιος είναι ο επιπολασμός του φόβου υποτροπής του καρκίνου σε επιζώντες και ασθενείς με καρκίνο; Συστηματική ανασκόπηση και μετα-ανάλυση ατομικών δεδομένων συμμετεχόντων. Psycho-Oncology, 31(6), 879-892. https://doi.org/10.1002/pon.5921

[2] Tauber, N. M., O'Toole, M. S., Dinkel, A., Galica, J., Humphris, G., Lebel, S., Maheu, C., Ozakinci, G., Prins, J., Sharpe, L., Smith, A. B., Thewes, B., Simard, S., & Zachariae, R. (2019). Επίδραση της ψυχολογικής παρέμβασης στον φόβο υποτροπής του καρκίνου: Συστηματική ανασκόπηση και μετα-ανάλυση. Journal of Clinical Oncology, 37(31), 2899-2915. https://doi.org/10.1200/JCO.19.00572

[3] Lebel, S., Ozakinci, G., Humphris, G., Mutsaers, B., Thewes, B., Prins, J., Dinkel, A., & Butow, P. (2016). Από τη φυσιολογική αντίδραση στο κλινικό πρόβλημα: Ορισμός και κλινικά χαρακτηριστικά του φόβου υποτροπής του καρκίνου. Supportive Care in Cancer, 24(8), 3265-3268. https://doi.org/10.1007/s00520-016-3272-5

[4] Esty, A. (2024, Ιούλιος). Βοηθώντας τους ασθενείς να αντιμετωπίσουν τον φόβο υποτροπής του καρκίνου. Harvard Medicine Magazine. https://magazine.hms.harvard.edu/articles/helping-patients-cope-fear-cancer-recurrence

[5] Almeida, S. N., Elliott, R., Silva, E. R., & Sales, C. M. D. (2019). Φόβος υποτροπής του καρκίνου: Ποιοτική συστηματική ανασκόπηση και μετα-σύνθεση των εμπειριών των ασθενών. Clinical Psychology Review, 68, 13-24. https://doi.org/10.1016/j.cpr.2018.12.001

[6] Derry-Vick, H. M., Heathcote, L. C., Glesby, N., Stribling, J., Luebke, M., Epstein, A. S., & Prigerson, H. G. (2023). Άγχος σχετικά με τις απεικονιστικές εξετάσεις σε ενήλικες με καρκίνο: Ανασκόπηση πεδίου για την καθοδήγηση της έρευνας και των παρεμβάσεων. Cancers, 15(5), Άρθρο 1381. https://doi.org/10.3390/cancers15051381

[7] Perloff, T., King, J. C., Rigney, M., Ostroff, J. S., & Johnson Shen, M. (2019). Ενοχή του επιζώντος: Το κρυφό βάρος της επιβίωσης από τον καρκίνο του πνεύμονα. Journal of Psychosocial Oncology, 37(5), 573-585. https://doi.org/10.1080/07347332.2019.1569191

[8] Ferrari, A., Stark, D., Peccatori, F. A., Fern, L., Laurence, V., Gaspar, N., Bozovic-Spasojevic, I., Smith, O., De Munter, J., Derwich, K., Hjorth, L., van der Graaf, W. T. A., Soanes, L., Jezdic, S., Blondeel, A., Bielack, S., Douillard, J.-Y., Mountzios, G., & Saloustros, E. (2021). Έφηβοι και νεαροί ενήλικες (AYA) με καρκίνο: Κείμενο θέσεων της Ομάδας Εργασίας AYA της Ευρωπαϊκής Εταιρείας Παθολογικής Ογκολογίας (ESMO) και της Ευρωπαϊκής Εταιρείας Παιδιατρικής Ογκολογίας (SIOPE). ESMO Open, 6(2), Άρθρο 100096. https://doi.org/10.1016/j.esmoop.2021.100096

[9] Krzikalla, C., Buhlmann, U., Schug, J., Kopei, I., Gerlach, A. L., Doebler, P., Morina, N., & Andor, T. (2024). Αναβολή της ανησυχίας από τη μεταγνωστική οπτική: Τυχαιοποιημένη δοκιμή με ομάδα ελέγχου σε λίστα αναμονής. Clinical Psychology in Europe, 6(2), Άρθρο e12741. https://doi.org/10.32872/cpe.12741

[10] Compen, F., Bisseling, E., Schellekens, M., Donders, R., Carlson, L., van der Lee, M., & Speckens, A. (2018). Γνωσιακή θεραπεία βασισμένη στην ενσυνειδητότητα, δια ζώσης και μέσω διαδικτύου, σε σύγκριση με τη συνήθη θεραπεία για τη μείωση της ψυχολογικής δυσφορίας σε ασθενείς με καρκίνο: Πολυκεντρική τυχαιοποιημένη ελεγχόμενη δοκιμή. Journal of Clinical Oncology, 36(23), 2413-2421. https://doi.org/10.1200/JCO.2017.76.5669

[11] Kenkhuis, M. F., Doorenbos, M., Mast, I. H., Aaronson, N. K., van Beurden, M., Bohus, M., Courneya, K. S., Daley, A. J., Galvão, D. A., Goedendorp, M. M., van Harten, W. H., Hayes, S. C., Hiensch, A. E., Irwin, M. L., Kersten, M. J., Knoop, H., May, A. M., McConnachie, A., van Mechelen, W., . . . Buffart, L. M. (2025). Οι επιδράσεις της άσκησης στα συμπτώματα κατάθλιψης και άγχους ποικίλλουν ανάλογα με τα χαρακτηριστικά των ασθενών, της κλινικής κατάστασης και της παρέμβασης σε επιζώντες από καρκίνο: Αποτελέσματα συγκεντρωτικών αναλύσεων ατομικών δεδομένων συμμετεχόντων από 26 τυχαιοποιημένες ελεγχόμενες δοκιμές. Supportive Care in Cancer, 33(7), Άρθρο 647. https://doi.org/10.1007/s00520-025-09646-9

[12] Courneya, K. S., Vardy, J. L., O'Callaghan, C. J., Gill, S., Friedenreich, C. M., Wong, R. K. S., Dhillon, H. M., Coyle, V., Chua, N. S., Jonker, D. J., Beale, P. J., Haider, K., Tang, P. A., Bonaventura, T., Wong, R., Lim, H. J., Burge, M. E., Hubay, S., Sanatani, M., . . . Booth, C. M. (2025). Δομημένη άσκηση μετά από επικουρική χημειοθεραπεία για καρκίνο του παχέος εντέρου. The New England Journal of Medicine, 393(1), 13-25. https://doi.org/10.1056/NEJMoa2502760

[13] Burm, R., Thewes, B., Rodwell, L., Kievit, W., Speckens, A., van de Wal, M., & Prins, J. (2019). Μακροπρόθεσμη αποτελεσματικότητα και σχέση κόστους-αποτελεσματικότητας της μικτής γνωσιακής συμπεριφορικής θεραπείας για τον έντονο φόβο υποτροπής σε επιζώντες από καρκίνο του μαστού, του προστάτη και του παχέος εντέρου και του ορθού: Παρακολούθηση της τυχαιοποιημένης ελεγχόμενης δοκιμής SWORD. BMC Cancer, 19, Άρθρο 462. https://doi.org/10.1186/s12885-019-5615-3