Check voor deelname aan kankerscreening

Wat georganiseerde screening is, en wat het niet is

Georganiseerde screening betekent dat een openbaar programma iedereen in een bepaalde leeftijdsgroep uitnodigt voor een specifieke test met een vast interval, de resultaten bijhoudt en afwijkende bevindingen opvolgt. Het is iets anders dan een test die uw arts vanwege symptomen aanvraagt, en iets anders dan een particuliere check-up. De EU beveelt georganiseerde programma's aan voor borst-, baarmoederhals- en darmkanker, en vraagt lidstaten sinds 2022 ook om screening op long-, prostaat- en maagkanker te verkennen.

Screening spoort kanker op voordat die symptomen veroorzaakt, wanneer behandeling eenvoudiger is en vaker genezend werkt; het spoort ook voorstadia van kanker op, in de baarmoederhals en de darm, die kunnen worden verwijderd voordat ze kanker worden. Elk programma heeft ook nadelen: valse alarmen, extra tests en soms de behandeling van een kanker die nooit schade zou hebben veroorzaakt. De leeftijdsgrenzen en intervallen in deze check laten zien waar elk land die afweging heeft gemaakt.

Hoe de EU-aanbeveling van 2022 het beeld veranderde

In december 2022 verving de Raad van de Europese Unie zijn aanbeveling uit 2003 over kankerscreening. De nieuwe tekst behoudt screening op borst-, baarmoederhals- en darmkanker, verruimt de voorgestelde leeftijdsgroep voor borstkanker richting 45 tot 74 jaar, maakt HPV-testen de voorkeurstest voor baarmoederhalskanker, en vraagt lidstaten screening op longkanker bij zware rokers, op prostaatkanker met PSA en MRI, en op maagkanker waar die vaak voorkomt te verkennen.

Lidstaten voeren dit in hun eigen tempo in, waardoor dezelfde leeftijd in het ene land een uitnodiging kan betekenen en in het volgende niets. De Commissie rapporteert om de paar jaar over de voortgang; deze check toont de positie die elk nationaal programma op de datum onder elk resultaat had gepubliceerd.

Als u geen uitnodiging hebt gekregen

• Controleer of het programma uw huidige adres heeft en, waar van toepassing, uw inschrijving bij een huisarts of verzekeraar; uitnodigingen gaan naar het geregistreerde adres.
• Mensen die onlangs naar een ander land zijn verhuisd, missen vaak een volledige ronde. Neem rechtstreeks contact op met het programma; de meeste accepteren zelfaanmelding binnen de leeftijdsgrens.
• Als u boven de bovengrens van de leeftijd zit, vraag het dan aan uw huisarts. In verschillende landen kunt u op verzoek doorgaan, en iemand in de zeventig die fit is kan nog steeds baat hebben.
• Als u onder de startleeftijd bent maar een sterke familiegeschiedenis of een bekende genverandering hebt, valt u buiten het bevolkingsonderzoek en hoort u in plaats daarvan in een traject voor hoog risico; de check familiegeschiedenis op deze site laat u zien of u aan de verwijscriteria voldoet.

Wat elke test inhoudt

• Mammografie: een röntgenfoto van elke borst, een paar minuten, soms ongemakkelijk; de uitslag volgt binnen enkele weken per brief. Ongeveer 3 tot 5 vrouwen op de 100 worden teruggeroepen voor extra beelden, en bij de meesten is er niets aan de hand.
• HPV-test of uitstrijkje: een monster van de baarmoederhals afgenomen door een verpleegkundige of arts, of in sommige landen een zelfafnamekit die naar uw huis wordt gestuurd. Een positieve HPV-test betekent een vervolguitstrijkje of colposcopie, niet dat u kanker hebt.
• Ontlastingstest (FIT): een kit die u per post ontvangt; u neemt thuis één klein monster en stuurt het terug. Een positieve uitslag leidt tot een colonoscopie, die bij een minderheid kanker vindt en bij velen verwijderbare poliepen.
• Low-dose-CT voor longkanker: een snelle scan zonder contrast voor mensen met een aanzienlijke rookgeschiedenis; kleine knobbeltjes komen vaak voor en worden opgevolgd in plaats van behandeld.
• PSA met MRI: een bloedtest, en een MRI-scan vóór een biopsie, waarmee het aantal onnodige biopsieën vergeleken met oudere benaderingen wordt gehalveerd.

Screening over de grens

Screeningsprogramma's zijn nationaal of regionaal en nodigen mensen uit die in dat land verzekerd of woonachtig zijn. Als u in de ene lidstaat woont en in een andere verzekerd bent, of tussen landen verhuist, kunt u tussen programma's terechtkomen; de Europese ziekteverzekeringskaart dekt screening niet, en de richtlijn inzake grensoverschrijdende gezondheidszorg vereist voorafgaande toestemming voor planbare zorg. De praktische route is u in te schrijven bij het programma in het land waar u verzekerd bent en, als u langere tijd elders bent, uw huisarts te vragen naar een gelijkwaardige test waar u woont.

Kankerliga's en patiëntenorganisaties in elk land hebben hulplijnen die het lokale programma goed kennen; onze partners in het netwerk European Cancer Leagues kunnen u naar de juiste doorverwijzen.

Vragen die u kunt stellen

Neem het resultaat mee en vraag:

• Sta ik geregistreerd bij het screeningsprogramma en is mijn adres actueel?
• Moet ik gezien mijn familiegeschiedenis of andere risicofactoren eerder, vaker of met een andere test worden gescreend?
• Ik ben ouder dan de leeftijdsgrens van het programma: kan ik doorgaan, en raadt u dat aan?
• Wat gebeurt er na een afwijkende uitslag, en hoe snel?
• Is er in mijn regio een proefproject voor screening op long- of prostaatkanker waarvoor ik in aanmerking kom?