Przewodnik samokontroli: piersi, jądra i skóra

Po co w ogóle się sprawdzać

Większość nowotworów piersi, jądra i skóry po raz pierwszy zauważa sama osoba albo jej partner, a nie badanie przesiewowe. Zorganizowane badania przesiewowe obejmują tylko niektóre nowotwory, niektóre grupy wiekowe i niektóre kraje: mammografię dla kobiet mniej więcej od 50. roku życia, a w przypadku raka jądra czy czerniaka nie ma populacyjnych badań przesiewowych w ogóle. Znajomość tego, co jest normalne dla Twojego ciała, i reagowanie na zmianę w ciągu paru tygodni skraca czas do rozpoznania.

Formalne, techniczne samobadanie piersi testowano w dużych badaniach w Szanghaju i Rosji i nie zmniejszyło liczby zgonów, za to zwiększyło liczbę biopsji niegroźnych guzków. Dlatego europejskie zalecenia rekomendują raczej uważność na zmiany w piersiach niż comiesięczny rytuał. Ten przewodnik idzie właśnie tą drogą: prosta rutyna, objawy ostrzegawcze i jasny próg, kiedy zgłosić się do lekarza.

Co jest dla Ciebie normalne

Piersi są naturalnie grudkowate i zmieniają się w trakcie cyklu miesiączkowego, ciąży, karmienia piersią i menopauzy; jedna zwykle jest trochę większa. Jądra różnią się wielkością i jedno wisi niżej; najądrze z tyłu wyczuwalne jest jak miękki sznurek. Znamiona pojawiają się w dzieciństwie i wczesnej dorosłości, mogą ciemnieć na słońcu albo w ciąży i z wiekiem blednąć.

Pierwsze dwie lub trzy samokontrole wyznaczają Twój punkt odniesienia. Potem pytanie nigdy nie brzmi abstrakcyjnie „czy to jest normalne?”, tylko „czy to jest dla mnie nowe albo inne?”. Zdjęcie znamienia albo notatka, gdzie znajduje się guzek i jakiej jest wielkości, zamienia niejasny niepokój w coś, co Ty i lekarz możecie porównać.

Piersi: nie tylko guzek

Mniej więcej jeden na sześć przypadków raka piersi zostaje wykryty z powodu objawu innego niż guzek: zmian skórnych, wciągniętej brodawki, wydzieliny albo zmiany wielkości czy kształtu. Zapalny rak piersi powoduje zaczerwienienie, ucieplenie i obrzęk, które można pomylić z infekcją; jeśli antybiotyk nie pomaga w ciągu tygodnia lub dwóch, poproś o skierowanie. Choroba Pageta brodawki wygląda jak egzema, która się nie goi.

Mężczyźni mają tkankę piersi i stanowią około 1 procent przypadków raka piersi, zwykle jako bezbolesny guzek za brodawką; ponieważ rzadko się tego spodziewają, zgłaszają się później. Trans mężczyźni, którzy nie przeszli operacji klatki piersiowej, oraz trans kobiety przyjmujące hormony też powinny się sprawdzać.

Jądra: nowotwór młodych osób

Rak jądra jest najczęstszym nowotworem u mężczyzn w wieku od 15 do 45 lat i jednym z najlepiej wyleczalnych: ponad 95 procent osób z rozpoznaniem żyje co najmniej pięć lat później, a nawet nowotwór, który zdążył się rozprzestrzenić, zwykle udaje się wyleczyć chemioterapią. Najczęstszym objawem jest bezbolesny guzek albo obrzęk; inne to tępy ból, uczucie ciężkości albo nagły wodniak. Guzek wyczuwalny na samym jądrze wymaga USG w ciągu dwóch tygodni; lekarz rodzinny może je zlecić bezpośrednio.

Mężczyźni, którzy w dzieciństwie mieli niezstąpione jądro, przebyli wcześniej raka jądra albo mają brata lub ojca, który na niego chorował, są w grupie wyższego ryzyka i najbardziej korzystają z regularnego sprawdzania.

Skóra: słońce, znamiona i zasada ABCDE

Czerniak to nowotwór skóry, którego wczesne wykrycie ma największe znaczenie, i jest wyleczalny, gdy ma małą grubość. Zasada ABCDE, asymetria, brzeg, kolor, średnica, ewolucja, wyłapuje większość czerniaków; najważniejsze jest E, bo znamię, które się zmienia, zawsze warto pokazać, niezależnie od wielkości. Objaw brzydkiego kaczątka, czyli znamię wyraźnie odróżniające się od pozostałych, wychwytuje resztę. Czerniak może też pojawić się tam, gdzie nie dociera słońce: na podeszwach, dłoniach, pod paznokciami oraz w jamie ustnej czy narządach płciowych, częściej u osób z ciemniejszą skórą.

Raki skóry inne niż czerniak, podstawnokomórkowy i kolczystokomórkowy, są dużo częstsze i rzadko dają przerzuty, ale rosną: ranka, która nie goi się przez cztery tygodnie, perłowy guzek albo utrzymująca się łuszcząca plama powinny zostać obejrzane. Euromelanoma, europejska kampania dermatologów, organizuje każdej wiosny bezpłatne dni badania skóry w większości krajów UE.

Pytania, które warto zadać

Weź wynik ze sobą i zapytaj:

• Czy tę zmianę można ocenić już dziś, czy potrzebuję badań obrazowych albo specjalisty?
• Jak szybko dostanę termin wizyty lub badania i co zrobić, jeśli potrwa to dłużej?
• Biorąc pod uwagę moją historię rodzinną, znamiona albo inne czynniki ryzyka, czy powinnam lub powinienem być regularnie kontrolowana lub kontrolowany przez specjalistę?
• Do których programów badań przesiewowych mam prawo w moim wieku i czy jestem w nich na bieżąco?
• Co dokładnie powinno sprawić, że zgłoszę się wcześniej?